Adhyāya 117

संजय उवाच । तमापतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम् । क्रोधाद्भूरिश्रवा राजन्सहसा समुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । tam āpatantaṁ saṁprekṣya sātvataṁ yuddhadurmadam । krodhād bhūriśravā rājan sahasā samupādravat ॥

तमब्रवीन्महाबाहुः कौरव्यः शिनिपुंगवम् । अद्य प्राप्तोऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयमित्युत ॥

tam abravīn mahābāhuḥ kauravyaḥ śinipuṁgavam । adya prāpto ’si diṣṭyā me cakṣurviṣayam ity uta ॥

चिराभिलषितं काममद्य प्राप्स्यामि संयुगे । न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणम् ॥

cirābhilaṣitaṁ kāmam adya prāpsyāmi saṁyuge । na hi me mokṣyase jīvan yadi notsr̥jase raṇam ॥

अद्य त्वां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम् । नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयोधनम् ॥

adya tvāṁ samare hatvā nityaṁ śūrābhimāninam । nandayiṣyāmi dāśārha kururājaṁ suyodhanam ॥

अद्य मद्बाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले । द्रक्ष्यतस्त्वां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ ॥

adya madbāṇanirdagdhaṁ patitaṁ dharaṇītale । drakṣyatas tvāṁ raṇe vīrau sahitau keśavārjunau ॥

अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया । सव्रीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशितः ॥

adya dharmasuto rājā śrutvā tvāṁ nihataṁ mayā । savrīḍo bhavitā sadyo yenāsīha praveśitaḥ ॥

अद्य मे विक्रमं पार्थो विज्ञास्यति धनंजयः । त्वयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरोक्षिते ॥

adya me vikramaṁ pārtho vijñāsyati dhanaṁjayaḥ । tvayi bhūmau vinihate śayāne rudhirokṣite ॥

चिराभिलषितो ह्यद्य त्वया सह समागमः । पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा ॥

cirābhilaṣito hy adya tvayā saha samāgamaḥ । purā devāsure yuddhe śakrasya balinā yathā ॥

अद्य युद्धं महाघोरं तव दास्यामि सात्वत । ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम् ॥

adya yuddhaṁ mahāghoraṁ tava dāsyāmi sātvata । tato jñāsyasi tattvena madvīryabalapauruṣam ॥

अद्य संयमनीं याता मया त्वं निहतो रणे । यथा रामानुजेनाजौ रावणिर्लक्ष्मणेन वै ॥

adya saṁyamanīṁ yātā mayā tvaṁ nihato raṇe । yathā rāmānujenājau rāvaṇir lakṣmaṇena vai ॥

अद्य कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजश्च माधव । हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥

adya kr̥ṣṇaś ca pārthaś ca dharmarājaś ca mādhava । hate tvayi nirutsāhā raṇaṁ tyakṣyanty asaṁśayam ॥

अद्य तेऽपचितिं कृत्वा शितैर्माधव सायकैः । तत्स्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे ॥

adya te ’pacitiṁ kr̥tvā śitair mādhava sāyakaiḥ । tatstriyo nandayiṣyāmi ye tvayā nihatā raṇe ॥

चक्षुर्विषयसंप्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे । सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस्तथा ॥

cakṣurviṣayasaṁprāpto na tvaṁ mādhava mokṣyase । siṁhasya viṣayaṁ prāpto yathā kṣudramr̥gas tathā ॥

युयुधानस्तु तं राजन्प्रत्युवाच हसन्निव । कौरवेय न संत्रासो विद्यते मम संयुगे ॥

yuyudhānas tu taṁ rājan pratyuvāca hasann iva । kauraveya na saṁtrāso vidyate mama saṁyuge ॥

स मां निहन्यात्संग्रामे यो मां कुर्यान्निरायुधम् । समास्तु शाश्वतीर्हन्याद्यो मां हन्याद्धि संयुगे ॥

sa māṁ nihanyāt saṁgrāme yo māṁ kuryān nirāyudham । samās tu śāśvatīr hanyād yo māṁ hanyād dhi saṁyuge ॥

किं मृषोक्तेन बहुना कर्मणा तु समाचर । शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते ॥

kiṁ mr̥ṣoktena bahunā karmaṇā tu samācara । śāradasyeva meghasya garjitaṁ niṣphalaṁ hi te ॥

श्रुत्वैतद्गर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते । चिरकालेप्सितं लोके युद्धमद्यास्तु कौरव ॥

śrutvaitad garjitaṁ vīra hāsyaṁ hi mama jāyate । cirakālepsitaṁ loke yuddham adyāstu kaurava ॥

त्वरते मे मतिस्तात त्वयि युद्धाभिकाङ्क्षिणि । नाहत्वा संनिवर्तिष्ये त्वामद्य पुरुषाधम ॥

tvarate me matis tāta tvayi yuddhābhikāṅkṣiṇi । nāhatvā saṁnivartiṣye tvām adya puruṣādhama ॥

अन्योन्यं तौ तदा वाग्भिस्तक्षन्तौ नरपुंगवौ । जिघांसू परमक्रुद्धावभिजघ्नतुराहवे ॥

anyonyaṁ tau tadā vāgbhis takṣantau narapuṁgavau । jighāṁsū paramakruddhāv abhijaghnatur āhave ॥

समेतौ तौ नरव्याघ्रौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे । द्विरदाविव संक्रुद्धौ वाशितार्थे मदोत्कटौ ॥

sametau tau naravyāghrau śuṣmiṇau spardhinau raṇe । dviradāv iva saṁkruddhau vāśitārthe madotkaṭau ॥

भूरिश्रवाः सात्यकिश्च ववर्षतुररिंदमौ । शरवर्षाणि भीमानि मेघाविव परस्परम् ॥

bhūriśravāḥ sātyakiś ca vavarṣatur ariṁdamau । śaravarṣāṇi bhīmāni meghāv iva parasparam ॥

सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छाद्येषुभिराशुगैः । जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः ॥

saumadattis tu śaineyaṁ pracchādyeṣubhir āśugaiḥ । jighāṁsur bharataśreṣṭha vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

दशभिः सात्यकिं विद्ध्वा सौमदत्तिरथापरान् । मुमोच निशितान्बाणाञ्जिघांसुः शिनिपुंगवम् ॥

daśabhiḥ sātyakiṁ viddhvā saumadattir athāparān । mumoca niśitān bāṇāñ jighāṁsuḥ śinipuṁgavam ॥

तानस्य विशिखांस्तीक्ष्णानन्तरिक्षे विशां पते । अप्राप्तानस्त्रमायाभिरग्रसत्सात्यकिः प्रभो ॥

tān asya viśikhāṁs tīkṣṇān antarikṣe viśāṁ pate । aprāptān astramāyābhir agrasat sātyakiḥ prabho ॥

तौ पृथक्शरवर्षाभ्यामवर्षेतां परस्परम् । उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ ॥

tau pr̥thak śaravarṣābhyām avarṣetāṁ parasparam । uttamābhijanau vīrau kuruvr̥ṣṇiyaśaskarau ॥

तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ । रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्चाप्यकृन्तताम् ॥

tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau । rathaśaktibhir anyonyaṁ viśikhaiś cāpy akr̥ntatām ॥

निर्भिदन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शोणितम् । व्यष्टम्भयेतामन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ ॥

nirbhidantau hi gātrāṇi vikṣarantau ca śoṇitam । vyaṣṭambhayetām anyonyaṁ prāṇadyūtābhidevinau ॥

एवमुत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ । परस्परमयुध्येतां वारणाविव यूथपौ ॥

evam uttamakarmāṇau kuruvr̥ṣṇiyaśaskarau । parasparam ayudhyetāṁ vāraṇāv iva yūthapau ॥

तावदीर्घेण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतौ । जिगीषन्तौ परं स्थानमन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

tāv adīrgheṇa kālena brahmalokapuraskr̥tau । jigīṣantau paraṁ sthānam anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

सात्यकिः सौमदत्तिश्च शरवृष्ट्या परस्परम् । हृष्टवद्धार्तराष्ट्राणां पश्यतामभ्यवर्षताम् ॥

sātyakiḥ saumadattiś ca śaravr̥ṣṭyā parasparam । hr̥ṣṭavad dhārtarāṣṭrāṇāṁ paśyatām abhyavarṣatām ॥

संप्रैक्षन्त जनास्तत्र युध्यमानौ युधां पती । यूथपौ वाशिताहेतोः प्रयुद्धाविव कुञ्जरौ ॥

saṁpraikṣanta janās tatra yudhyamānau yudhāṁ patī । yūthapau vāśitāhetoḥ prayuddhāv iva kuñjarau ॥

अन्योन्यस्य हयान्हत्वा धनुषी विनिकृत्य च । विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे ॥

anyonyasya hayān hatvā dhanuṣī vinikr̥tya ca । virathāv asiyuddhāya sameyātāṁ mahāraṇe ॥

आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुभे । विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः ॥

ārṣabhe carmaṇī citre pragr̥hya vipule śubhe । vikośau cāpy asī kr̥tvā samare tau viceratuḥ ॥

चरन्तौ विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः । मुहुराजघ्नतुः क्रुद्धावन्योन्यमरिमर्दनौ ॥

carantau vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ । muhur ājaghnatuḥ kruddhāv anyonyam arimardanau ॥

सखड्गौ चित्रवर्माणौ सनिष्काङ्गदभूषणौ । रणे रणोत्कटौ राजन्नन्योन्यं पर्यकर्षताम् ॥

sakhaḍgau citravarmāṇau saniṣkāṅgadabhūṣaṇau । raṇe raṇotkaṭau rājann anyonyaṁ paryakarṣatām ॥

मुहूर्तमिव राजेन्द्र परिकृष्य परस्परम् । पश्यतां सर्वसैन्यानां वीरावाश्वसतां पुनः ॥

muhūrtam iva rājendra parikr̥ṣya parasparam । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ vīrāv āśvasatāṁ punaḥ ॥

असिभ्यां चर्मणी शुभ्रे विपुले च शरावरे । निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं प्रचक्रतुः ॥

asibhyāṁ carmaṇī śubhre vipule ca śarāvare । nikr̥tya puruṣavyāghrau bāhuyuddhaṁ pracakratuḥ ॥

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ । बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव ॥

vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau । bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva ॥

तयोरासन्भुजाघाता निग्रहप्रग्रहौ तथा । शिक्षाबलसमुद्भूताः सर्वयोधप्रहर्षणाः ॥

tayor āsan bhujāghātā nigrahapragrahau tathā । śikṣābalasamudbhūtāḥ sarvayodhapraharṣaṇāḥ ॥

तयोर्नृवरयो राजन्समरे युध्यमानयोः । भीमोऽभवन्महाशब्दो वज्रपर्वतयोरिव ॥

tayor nr̥varayo rājan samare yudhyamānayoḥ । bhīmo ’bhavan mahāśabdo vajraparvatayor iva ॥

द्विपाविव विषाणाग्रैः शृङ्गैरिव महर्षभौ । युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुंगवौ ॥

dvipāv iva viṣāṇāgraiḥ śr̥ṅgair iva maharṣabhau । yuyudhāte mahātmānau kurusātvatapuṁgavau ॥

क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने; ततोऽब्रवीदर्जुनं वासुदेवः । पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं; रणे केतुं सर्वधनुर्धराणाम् ॥

kṣīṇāyudhe sātvate yudhyamāne; tato ’bravīd arjunaṁ vāsudevaḥ । paśyasvainaṁ virathaṁ yudhyamānaṁ; raṇe ketuṁ sarvadhanurdharāṇām ॥

प्रविष्टो भारतीं सेनां तव पाण्डव पृष्ठतः । योधितश्च महावीर्यैः सर्वैर्भारत भारतैः ॥

praviṣṭo bhāratīṁ senāṁ tava pāṇḍava pr̥ṣṭhataḥ । yodhitaś ca mahāvīryaiḥ sarvair bhārata bhārataiḥ ॥

परिश्रान्तो युधां श्रेष्ठः संप्राप्तो भूरिदक्षिणम् । युद्धकाङ्क्षिणमायान्तं नैतत्सममिवार्जुन ॥

pariśrānto yudhāṁ śreṣṭhaḥ saṁprāpto bhūridakṣiṇam । yuddhakāṅkṣiṇam āyāntaṁ naitat samam ivārjuna ॥

ततो भूरिश्रवाः क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । उद्यम्य न्यहनद्राजन्मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

tato bhūriśravāḥ kruddhaḥ sātyakiṁ yuddhadurmadam । udyamya nyahanad rājan matto mattam iva dvipam ॥

रथस्थयोर्द्वयोर्युद्धे क्रुद्धयोर्योधमुख्ययोः । केशवार्जुनयो राजन्समरे प्रेक्षमाणयोः ॥

rathasthayor dvayor yuddhe kruddhayor yodhamukhyayoḥ । keśavārjunayo rājan samare prekṣamāṇayoḥ ॥

अथ कृष्णो महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत । पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम् ॥

atha kr̥ṣṇo mahābāhur arjunaṁ pratyabhāṣata । paśya vr̥ṣṇyandhakavyāghraṁ saumadattivaśaṁ gatam ॥

परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । तवान्तेवासिनं शूरं पालयार्जुन सात्यकिम् ॥

pariśrāntaṁ gataṁ bhūmau kr̥tvā karma suduṣkaram । tavāntevāsinaṁ śūraṁ pālayārjuna sātyakim ॥

न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेदेष वरारिहन् । त्वत्कृते पुरुषव्याघ्र तदाशु क्रियतां विभो ॥

na vaśaṁ yajñaśīlasya gacched eṣa varārihan । tvatkr̥te puruṣavyāghra tad āśu kriyatāṁ vibho ॥

अथाब्रवीद्धृष्टमना वासुदेवं धनंजयः । पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुंगवम् । महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम् ॥

athābravīd dhr̥ṣṭamanā vāsudevaṁ dhanaṁjayaḥ । paśya vr̥ṣṇipravīreṇa krīḍantaṁ kurupuṁgavam । mahādvipeneva vane mattena hariyūthapam ॥

हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ । यदुद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं न्यहनद्भुवि ॥

hāhākāro mahān āsīt sainyānāṁ bharatarṣabha । yad udyamya mahābāhuḥ sātyakiṁ nyahanad bhuvi ॥

स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन्भूरिदक्षिणः । व्यरोचत कुरुश्रेष्ठः सात्वतप्रवरं युधि ॥

sa siṁha iva mātaṅgaṁ vikarṣan bhūridakṣiṇaḥ । vyarocata kuruśreṣṭhaḥ sātvatapravaraṁ yudhi ॥

अथ कोशाद्विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे । मूर्धजेषु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत् ॥

atha kośād viniṣkr̥ṣya khaḍgaṁ bhūriśravā raṇe । mūrdhajeṣu nijagrāha padā corasy atāḍayat ॥

तथा तु परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतमाहवे । वासुदेवस्ततो राजन्भूयोऽर्जुनमभाषत ॥

tathā tu parikr̥ṣyantaṁ dr̥ṣṭvā sātvatam āhave । vāsudevas tato rājan bhūyo ’rjunam abhāṣata ॥

पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम् । तव शिष्यं महाबाहो धनुष्यनवरं त्वया ॥

paśya vr̥ṣṇyandhakavyāghraṁ saumadattivaśaṁ gatam । tava śiṣyaṁ mahābāho dhanuṣy anavaraṁ tvayā ॥

असत्यो विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे । विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥

asatyo vikramaḥ pārtha yatra bhūriśravā raṇe । viśeṣayati vārṣṇeyaṁ sātyakiṁ satyavikramam ॥

एवमुक्तो महाबाहुर्वासुदेवेन पाण्डवः । मनसा पूजयामास भूरिश्रवसमाहवे ॥

evam ukto mahābāhur vāsudevena pāṇḍavaḥ । manasā pūjayām āsa bhūriśravasam āhave ॥

विकर्षन्सात्वतश्रेष्ठं क्रीडमान इवाहवे । संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ॥

vikarṣan sātvataśreṣṭhaṁ krīḍamāna ivāhave । saṁharṣayati māṁ bhūyaḥ kurūṇāṁ kīrtivardhanaḥ ॥

प्रवरं वृष्णिवीराणां यन्न हन्याद्धि सात्यकिम् । महाद्विपमिवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति ॥

pravaraṁ vr̥ṣṇivīrāṇāṁ yan na hanyād dhi sātyakim । mahādvipam ivāraṇye mr̥gendra iva karṣati ॥

एवं तु मनसा राजन्पार्थः संपूज्य कौरवम् । वासुदेवं महाबाहुरर्जुनः प्रत्यभाषत ॥

evaṁ tu manasā rājan pārthaḥ saṁpūjya kauravam । vāsudevaṁ mahābāhur arjunaḥ pratyabhāṣata ॥

सैन्धवासक्तदृष्टित्वान्नैनं पश्यामि माधव । एष त्वसुकरं कर्म यादवार्थे करोम्यहम् ॥

saindhavāsaktadr̥ṣṭitvān nainaṁ paśyāmi mādhava । eṣa tv asukaraṁ karma yādavārthe karomy aham ॥

इत्युक्त्वा वचनं कुर्वन्वासुदेवस्य पाण्डवः । सखड्गं यज्ञशीलस्य पत्रिणा बाहुमच्छिनत् ॥

ity uktvā vacanaṁ kurvan vāsudevasya pāṇḍavaḥ । sakhaḍgaṁ yajñaśīlasya patriṇā bāhum acchinat ॥