Adhyāya 116

संजय उवाच । तमुद्यतं महाबाहुं दुःशासनरथं प्रति । त्वरितं त्वरणीयेषु धनंजयहितैषिणम् ॥

saṁjaya uvāca । tam udyataṁ mahābāhuṁ duḥśāsanarathaṁ prati । tvaritaṁ tvaraṇīyeṣu dhanaṁjayahitaiṣiṇam ॥

त्रिगर्तानां महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः । सेनासमुद्रमाविष्टमानर्तं पर्यवारयन् ॥

trigartānāṁ maheṣvāsāḥ suvarṇavikr̥tadhvajāḥ । senāsamudram āviṣṭam ānartaṁ paryavārayan ॥

अथैनं रथवंशेन सर्वतः संनिवार्य ते । अवाकिरञ्शरव्रातैः क्रुद्धाः परमधन्विनः ॥

athainaṁ rathavaṁśena sarvataḥ saṁnivārya te । avākirañ śaravrātaiḥ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ ॥

अजयद्राजपुत्रांस्तान्यतमानान्महारणे । एकः पञ्चाशतं शत्रून्सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥

ajayad rājaputrāṁs tān yatamānān mahāraṇe । ekaḥ pañcāśataṁ śatrūn sātyakiḥ satyavikramaḥ ॥

संप्राप्य भारतीमध्यं तलघोषसमाकुलम् । असिशक्तिगदापूर्णमप्लवं सलिलं यथा ॥

saṁprāpya bhāratīmadhyaṁ talaghoṣasamākulam । asiśaktigadāpūrṇam aplavaṁ salilaṁ yathā ॥

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं रणे । प्रतीच्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्राच्यां पश्याम लाघवात् ॥

tatrādbhutam apaśyāma śaineyacaritaṁ raṇe । pratīcyāṁ diśi taṁ dr̥ṣṭvā prācyāṁ paśyāma lāghavāt ॥

उदीचीं दक्षिणां प्राचीं प्रतीचीं प्रसृतस्तथा । नृत्यन्निवाचरच्छूरो यथा रथशतं तथा ॥

udīcīṁ dakṣiṇāṁ prācīṁ pratīcīṁ prasr̥tas tathā । nr̥tyann ivācarac chūro yathā rathaśataṁ tathā ॥

तद्दृष्ट्वा चरितं तस्य सिंहविक्रान्तगामिनः । त्रिगर्ताः संन्यवर्तन्त संतप्ताः स्वजनं प्रति ॥

tad dr̥ṣṭvā caritaṁ tasya siṁhavikrāntagāminaḥ । trigartāḥ saṁnyavartanta saṁtaptāḥ svajanaṁ prati ॥

तमन्ये शूरसेनानां शूराः संख्ये न्यवारयन् । नियच्छन्तः शरव्रातैर्मत्तं द्विपमिवाङ्कुशैः ॥

tam anye śūrasenānāṁ śūrāḥ saṁkhye nyavārayan । niyacchantaḥ śaravrātair mattaṁ dvipam ivāṅkuśaiḥ ॥

तान्न्यवारयदायस्तान्मुहूर्तमिव सात्यकिः । ततः कलिङ्गैर्युयुधे सोऽचिन्त्यबलविक्रमः ॥

tān nyavārayad āyastān muhūrtam iva sātyakiḥ । tataḥ kaliṅgair yuyudhe so ’cintyabalavikramaḥ ॥

तां च सेनामतिक्रम्य कलिङ्गानां दुरत्ययाम् । अथ पार्थं महाबाहुर्धनंजयमुपासदत् ॥

tāṁ ca senām atikramya kaliṅgānāṁ duratyayām । atha pārthaṁ mahābāhur dhanaṁjayam upāsadat ॥

तरन्निव जले श्रान्तो यथा स्थलमुपेयिवान् । तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रं युयुधानः समाश्वसत् ॥

tarann iva jale śrānto yathā sthalam upeyivān । taṁ dr̥ṣṭvā puruṣavyāghraṁ yuyudhānaḥ samāśvasat ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य केशवोऽर्जुनमब्रवीत् । असावायाति शैनेयस्तव पार्थ पदानुगः ॥

tam āyāntam abhiprekṣya keśavo ’rjunam abravīt । asāv āyāti śaineyas tava pārtha padānugaḥ ॥

एष शिष्यः सखा चैव तव सत्यपराक्रमः । सर्वान्योधांस्तृणीकृत्य विजिग्ये पुरुषर्षभः ॥

eṣa śiṣyaḥ sakhā caiva tava satyaparākramaḥ । sarvān yodhāṁs tr̥ṇīkr̥tya vijigye puruṣarṣabhaḥ ॥

एष कौरवयोधानां कृत्वा घोरमुपद्रवम् । तव प्राणैः प्रियतरः किरीटिन्नेति सात्यकिः ॥

eṣa kauravayodhānāṁ kr̥tvā ghoram upadravam । tava prāṇaiḥ priyataraḥ kirīṭinn eti sātyakiḥ ॥

एष द्रोणं तथा भोजं कृतवर्माणमेव च । कदर्थीकृत्य विशिखैः फल्गुनाभ्येति सात्यकिः ॥

eṣa droṇaṁ tathā bhojaṁ kr̥tavarmāṇam eva ca । kadarthīkr̥tya viśikhaiḥ phalgunābhyeti sātyakiḥ ॥

धर्मराजप्रियान्वेषी हत्वा योधान्वरान्वरान् । शूरश्चैव कृतास्त्रश्च फल्गुनाभ्येति सात्यकिः ॥

dharmarājapriyānveṣī hatvā yodhān varān varān । śūraś caiva kr̥tāstraś ca phalgunābhyeti sātyakiḥ ॥

कृत्वा सुदुष्करं कर्म सैन्यमध्ये महाबलः । तव दर्शनमन्विच्छन्पाण्डवाभ्येति सात्यकिः ॥

kr̥tvā suduṣkaraṁ karma sainyamadhye mahābalaḥ । tava darśanam anvicchan pāṇḍavābhyeti sātyakiḥ ॥

बहूनेकरथेनाजौ योधयित्वा महारथान् । आचार्यप्रमुखान्पार्थ आयात्येष हि सात्यकिः ॥

bahūn ekarathenājau yodhayitvā mahārathān । ācāryapramukhān pārtha āyāty eṣa hi sātyakiḥ ॥

स्वबाहुबलमाश्रित्य विदार्य च वरूथिनीम् । प्रेषितो धर्मपुत्रेण पार्थैषोऽभ्येति सात्यकिः ॥

svabāhubalam āśritya vidārya ca varūthinīm । preṣito dharmaputreṇa pārthaiṣo ’bhyeti sātyakiḥ ॥

यस्य नास्ति समो योधः कौरवेषु कथंचन । सोऽयमायाति कौन्तेय सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥

yasya nāsti samo yodhaḥ kauraveṣu kathaṁ cana । so ’yam āyāti kaunteya sātyakiḥ satyavikramaḥ ॥

कुरुसैन्याद्विमुक्तो वै सिंहो मध्याद्गवामिव । निहत्य बहुलाः सेनाः पार्थैषोऽभ्येति सात्यकिः ॥

kurusainyād vimukto vai siṁho madhyād gavām iva । nihatya bahulāḥ senāḥ pārthaiṣo ’bhyeti sātyakiḥ ॥

एष राजसहस्राणां वक्त्रैः पङ्कजसंनिभैः । आस्तीर्य वसुधां पार्थ क्षिप्रमायाति सात्यकिः ॥

eṣa rājasahasrāṇāṁ vaktraiḥ paṅkajasaṁnibhaiḥ । āstīrya vasudhāṁ pārtha kṣipram āyāti sātyakiḥ ॥

एष दुर्योधनं जित्वा भ्रातृभिः सहितं रणे । निहत्य जलसंधं च क्षिप्रमायाति सात्यकिः ॥

eṣa duryodhanaṁ jitvā bhrātr̥bhiḥ sahitaṁ raṇe । nihatya jalasaṁdhaṁ ca kṣipram āyāti sātyakiḥ ॥

रुधिरौघवतीं कृत्वा नदीं शोणितकर्दमाम् । तृणवन्न्यस्य कौरव्यानेष आयाति सात्यकिः ॥

rudhiraughavatīṁ kr̥tvā nadīṁ śoṇitakardamām । tr̥ṇavan nyasya kauravyān eṣa āyāti sātyakiḥ ॥

ततोऽप्रहृष्टः कौन्तेयः केशवं वाक्यमब्रवीत् । न मे प्रियं महाबाहो यन्मामभ्येति सात्यकिः ॥

tato ’prahr̥ṣṭaḥ kaunteyaḥ keśavaṁ vākyam abravīt । na me priyaṁ mahābāho yan mām abhyeti sātyakiḥ ॥

न हि जानामि वृत्तान्तं धर्मराजस्य केशव । सात्वतेन विहीनः स यदि जीवति वा न वा ॥

na hi jānāmi vr̥ttāntaṁ dharmarājasya keśava । sātvatena vihīnaḥ sa yadi jīvati vā na vā ॥

एतेन हि महाबाहो रक्षितव्यः स पार्थिवः । तमेष कथमुत्सृज्य मम कृष्ण पदानुगः ॥

etena hi mahābāho rakṣitavyaḥ sa pārthivaḥ । tam eṣa katham utsr̥jya mama kr̥ṣṇa padānugaḥ ॥

राजा द्रोणाय चोत्सृष्टः सैन्धवश्चानिपातितः । प्रत्युद्यातश्च शैनेयमेष भूरिश्रवा रणे ॥

rājā droṇāya cotsr̥ṣṭaḥ saindhavaś cānipātitaḥ । pratyudyātaś ca śaineyam eṣa bhūriśravā raṇe ॥

सोऽयं गुरुतरो भारः सैन्धवान्मे समाहितः । ज्ञातव्यश्च हि मे राजा रक्षितव्यश्च सात्यकिः ॥

so ’yaṁ gurutaro bhāraḥ saindhavān me samāhitaḥ । jñātavyaś ca hi me rājā rakṣitavyaś ca sātyakiḥ ॥

जयद्रथश्च हन्तव्यो लम्बते च दिवाकरः । श्रान्तश्चैष महाबाहुरल्पप्राणश्च सांप्रतम् ॥

jayadrathaś ca hantavyo lambate ca divākaraḥ । śrāntaś caiṣa mahābāhur alpaprāṇaś ca sāṁpratam ॥

परिश्रान्ता हयाश्चास्य हययन्ता च माधव । न च भूरिश्रवाः श्रान्तः ससहायश्च केशव ॥

pariśrāntā hayāś cāsya hayayantā ca mādhava । na ca bhūriśravāḥ śrāntaḥ sasahāyaś ca keśava ॥

अपीदानीं भवेदस्य क्षेममस्मिन्समागमे । कच्चिन्न सागरं तीर्त्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः । गोष्पदं प्राप्य सीदेत महौजाः शिनिपुंगवः ॥

apīdānīṁ bhaved asya kṣemam asmin samāgame । kaccin na sāgaraṁ tīrtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ । goṣpadaṁ prāpya sīdeta mahaujāḥ śinipuṁgavaḥ ॥

अपि कौरवमुख्येन कृतास्त्रेण महात्मना । समेत्य भूरिश्रवसा स्वस्तिमान्सात्यकिर्भवेत् ॥

api kauravamukhyena kr̥tāstreṇa mahātmanā । sametya bhūriśravasā svastimān sātyakir bhavet ॥

व्यतिक्रममिमं मन्ये धर्मराजस्य केशव । आचार्याद्भयमुत्सृज्य यः प्रेषयति सात्यकिम् ॥

vyatikramam imaṁ manye dharmarājasya keśava । ācāryād bhayam utsr̥jya yaḥ preṣayati sātyakim ॥

ग्रहणं धर्मराजस्य खगः श्येन इवामिषम् । नित्यमाशंसते द्रोणः कच्चित्स्यात्कुशली नृपः ॥

grahaṇaṁ dharmarājasya khagaḥ śyena ivāmiṣam । nityam āśaṁsate droṇaḥ kaccit syāt kuśalī nr̥paḥ ॥