Adhyāya 110

धृतराष्ट्र उवाच । दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । यत्राधिरथिरायस्तो नातरत्पाण्डवं रणे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । daivam eva paraṁ manye dhik pauruṣam anarthakam । yatrādhirathir āyasto nātarat pāṇḍavaṁ raṇe ॥

कर्णः पार्थान्सगोविन्दाञ्जेतुमुत्सहते रणे । न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कंचन । इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः ॥

karṇaḥ pārthān sagovindāñ jetum utsahate raṇe । na ca karṇasamaṁ yodhaṁ loke paśyāmi kaṁ cana । iti duryodhanasyāham aśrauṣaṁ jalpato muhuḥ ॥

कर्णो हि बलवाञ्शूरो दृढधन्वा जितक्लमः । इति मामब्रवीत्सूत मन्दो दुर्योधनः पुरा ॥

karṇo hi balavāñ śūro dr̥ḍhadhanvā jitaklamaḥ । iti mām abravīt sūta mando duryodhanaḥ purā ॥

वसुषेणसहायं मां नालं देवापि संयुगे । किमु पाण्डुसुता राजन्गतसत्त्वा विचेतसः ॥

vasuṣeṇasahāyaṁ māṁ nālaṁ devāpi saṁyuge । kim u pāṇḍusutā rājan gatasattvā vicetasaḥ ॥

तत्र तं निर्जितं दृष्ट्वा भुजंगमिव निर्विषम् । युद्धात्कर्णमपक्रान्तं किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

tatra taṁ nirjitaṁ dr̥ṣṭvā bhujaṁgam iva nirviṣam । yuddhāt karṇam apakrāntaṁ kiṁ svid duryodhano ’bravīt ॥

अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम् । प्रावेशयद्धुतवहं पतंगमिव मोहितः ॥

aho durmukham evaikaṁ yuddhānām aviśāradam । prāveśayad dhutavahaṁ pataṁgam iva mohitaḥ ॥

अश्वत्थामा मद्रराजः कृपः कर्णश्च संगताः । न शक्ताः प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय ॥

aśvatthāmā madrarājaḥ kr̥paḥ karṇaś ca saṁgatāḥ । na śaktāḥ pramukhe sthātuṁ nūnaṁ bhīmasya saṁjaya ॥

तेऽपि चास्य महाघोरं बलं नागायुतोपमम् । जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजसः ॥

te ’pi cāsya mahāghoraṁ balaṁ nāgāyutopamam । jānanto vyavasāyaṁ ca krūraṁ mārutatejasaḥ ॥

किमर्थं क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम् । बलसंरम्भवीर्यज्ञाः कोपयिष्यन्ति संयुगे ॥

kimarthaṁ krūrakarmāṇaṁ yamakālāntakopamam । balasaṁrambhavīryajñāḥ kopayiṣyanti saṁyuge ॥

कर्णस्त्वेको महाबाहुः स्वबाहुबलमाश्रितः । भीमसेनमनादृत्य रणेऽयुध्यत सूतजः ॥

karṇas tv eko mahābāhuḥ svabāhubalam āśritaḥ । bhīmasenam anādr̥tya raṇe ’yudhyata sūtajaḥ ॥

योऽजयत्समरे कर्णं पुरंदर इवासुरम् । न स पाण्डुसुतो जेतुं शक्यः केनचिदाहवे ॥

yo ’jayat samare karṇaṁ puraṁdara ivāsuram । na sa pāṇḍusuto jetuṁ śakyaḥ kena cid āhave ॥

द्रोणं यः संप्रमथ्यैकः प्रविष्टो मम वाहिनीम् । भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमर्छेज्जिजीविषुः ॥

droṇaṁ yaḥ saṁpramathyaikaḥ praviṣṭo mama vāhinīm । bhīmo dhanaṁjayānveṣī kas tam archej jijīviṣuḥ ॥

को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः । उद्यताशनिवज्रस्य महेन्द्रस्येव दानवः ॥

ko hi saṁjaya bhīmasya sthātum utsahate ’grataḥ । udyatāśanivajrasya mahendrasyeva dānavaḥ ॥

प्रेतराजपुरं प्राप्य निवर्तेतापि मानवः । न भीमसेनं संप्राप्य निवर्तेत कदाचन ॥

pretarājapuraṁ prāpya nivartetāpi mānavaḥ । na bhīmasenaṁ saṁprāpya nivarteta kadā cana ॥

पतंगा इव वह्निं ते प्राविशन्नल्पचेतसः । ये भीमसेनं संक्रुद्धमभ्यधावन्विमोहिताः ॥

pataṁgā iva vahniṁ te prāviśann alpacetasaḥ । ye bhīmasenaṁ saṁkruddham abhyadhāvan vimohitāḥ ॥

यत्तत्सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम् । शप्तं संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा ॥

yat tat sabhāyāṁ bhīmena mama putravadhāśrayam । śaptaṁ saṁrambhiṇogreṇa kurūṇāṁ śr̥ṇvatāṁ tadā ॥

तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्ट्वा कर्णं च निर्जितम् । दुःशासनः सह भ्रात्रा भयाद्भीमादुपारमत् ॥

tan nūnam abhisaṁcintya dr̥ṣṭvā karṇaṁ ca nirjitam । duḥśāsanaḥ saha bhrātrā bhayād bhīmād upāramat ॥

यश्च संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत्समितौ मुहुः । कर्णो दुःशासनोऽहं च जेष्यामो युधि पाण्डवान् ॥

yaś ca saṁjaya durbuddhir abravīt samitau muhuḥ । karṇo duḥśāsano ’haṁ ca jeṣyāmo yudhi pāṇḍavān ॥

स नूनं विरथं दृष्ट्वा कर्णं भीमेन निर्जितम् । प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति संजय ॥

sa nūnaṁ virathaṁ dr̥ṣṭvā karṇaṁ bhīmena nirjitam । pratyākhyānāc ca kr̥ṣṇasya bhr̥śaṁ tapyati saṁjaya ॥

दृष्ट्वा भ्रातॄन्हतान्युद्धे भीमसेनेन दंशितान् । आत्मापराधात्सुमहन्नूनं तप्यति पुत्रकः ॥

dr̥ṣṭvā bhrātr̥̄n hatān yuddhe bhīmasenena daṁśitān । ātmāparādhāt sumahan nūnaṁ tapyati putrakaḥ ॥

को हि जीवितमन्विच्छन्प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत् । भीमं भीमायुधं क्रुद्धं साक्षात्कालमिव स्थितम् ॥

ko hi jīvitam anvicchan pratīpaṁ pāṇḍavaṁ vrajet । bhīmaṁ bhīmāyudhaṁ kruddhaṁ sākṣāt kālam iva sthitam ॥

वडवामुखमध्यस्थो मुच्येतापि हि मानवः । न भीममुखसंप्राप्तो मुच्येतेति मतिर्मम ॥

vaḍavāmukhamadhyastho mucyetāpi hi mānavaḥ । na bhīmamukhasaṁprāpto mucyeteti matir mama ॥

न पाण्डवा न पाञ्चाला न च केशवसात्यकी । जानन्ति युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम् ॥

na pāṇḍavā na pāñcālā na ca keśavasātyakī । jānanti yudhi saṁrabdhā jīvitaṁ parirakṣitum ॥

संजय उवाच । यत्संशोचसि कौरव्य वर्तमाने जनक्षये । त्वमस्य जगतो मूलं विनाशस्य न संशयः ॥

saṁjaya uvāca । yat saṁśocasi kauravya vartamāne janakṣaye । tvam asya jagato mūlaṁ vināśasya na saṁśayaḥ ॥

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पुत्राणां वचने स्थितः । उच्यमानो न गृह्णीषे मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ॥

svayaṁ vairaṁ mahat kr̥tvā putrāṇāṁ vacane sthitaḥ । ucyamāno na gr̥hṇīṣe martyaḥ pathyam ivauṣadham ॥

स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम् । तस्येदानीं फलं कृत्स्नमवाप्नुहि नरोत्तम ॥

svayaṁ pītvā mahārāja kālakūṭaṁ sudurjaram । tasyedānīṁ phalaṁ kr̥tsnam avāpnuhi narottama ॥

यत्तु कुत्सयसे योधान्युध्यमानान्यथाबलम् । अत्र ते वर्णयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत ॥

yat tu kutsayase yodhān yudhyamānān yathābalam । atra te varṇayiṣyāmi yathā yuddham avartata ॥

दृष्ट्वा कर्णं तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम् । नामृष्यन्त महेष्वासाः सोदर्याः पञ्च मारिष ॥

dr̥ṣṭvā karṇaṁ tu putrās te bhīmasenaparājitam । nāmr̥ṣyanta maheṣvāsāḥ sodaryāḥ pañca māriṣa ॥

दुर्मर्षणो दुःसहश्च दुर्मदो दुर्धरो जयः । पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन् ॥

durmarṣaṇo duḥsahaś ca durmado durdharo jayaḥ । pāṇḍavaṁ citrasaṁnāhās taṁ pratīpam upādravan ॥

ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम् । दिशः शरैः समावृण्वञ्शलभानामिव व्रजैः ॥

te samantān mahābāhuṁ parivārya vr̥kodaram । diśaḥ śaraiḥ samāvr̥ṇvañ śalabhānām iva vrajaiḥ ॥

आगच्छतस्तान्सहसा कुमारान्देवरूपिणः । प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव ॥

āgacchatas tān sahasā kumārān devarūpiṇaḥ । pratijagrāha samare bhīmaseno hasann iva ॥

तव दृष्ट्वा तु तनयान्भीमसेनसमीपगान् । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम् ॥

tava dr̥ṣṭvā tu tanayān bhīmasenasamīpagān । abhyavartata rādheyo bhīmasenaṁ mahābalam ॥

विसृजन्विशिखान्राजन्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् । तं तु भीमोऽभ्ययात्तूर्णं वार्यमाणः सुतैस्तव ॥

visr̥jan viśikhān rājan svarṇapuṅkhāñ śilāśitān । taṁ tu bhīmo ’bhyayāt tūrṇaṁ vāryamāṇaḥ sutais tava ॥

कुरवस्तु ततः कर्णं परिवार्य समन्ततः । अवाकिरन्भीमसेनं शरैः संनतपर्वभिः ॥

kuravas tu tataḥ karṇaṁ parivārya samantataḥ । avākiran bhīmasenaṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

तान्बाणैः पञ्चविंशत्या साश्वान्राजन्नरर्षभान् । ससूतान्भीमधनुषो भीमो निन्ये यमक्षयम् ॥

tān bāṇaiḥ pañcaviṁśatyā sāśvān rājan nararṣabhān । sasūtān bhīmadhanuṣo bhīmo ninye yamakṣayam ॥

प्रापतन्स्यन्दनेभ्यस्ते सार्धं सूतैर्गतासवः । चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमाः ॥

prāpatan syandanebhyas te sārdhaṁ sūtair gatāsavaḥ । citrapuṣpadharā bhagnā vāteneva mahādrumāḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् । संवार्याधिरथिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान् ॥

tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam । saṁvāryādhirathiṁ bāṇair yaj jaghāna tavātmajān ॥

स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणैः समन्ततः । सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत ॥

sa vāryamāṇo bhīmena śitair bāṇaiḥ samantataḥ । sūtaputro mahārāja bhīmasenam avaikṣata ॥

तं भीमसेनः संरम्भात्क्रोधसंरक्तलोचनः । विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत ॥

taṁ bhīmasenaḥ saṁrambhāt krodhasaṁraktalocanaḥ । visphārya sumahac cāpaṁ muhuḥ karṇam avaikṣata ॥