Adhyāya 11

संजय उवाच । हन्त ते वर्णयिष्यामि सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् । यथा स न्यपतद्द्रोणः सादितः पाण्डुसृञ्जयैः ॥

saṁjaya uvāca । hanta te varṇayiṣyāmi sarvaṁ pratyakṣadarśivān । yathā sa nyapatad droṇaḥ sāditaḥ pāṇḍusr̥ñjayaiḥ ॥

सेनापतित्वं संप्राप्य भारद्वाजो महारथः । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्रं ते वाक्यमब्रवीत् ॥

senāpatitvaṁ saṁprāpya bhāradvājo mahārathaḥ । madhye sarvasya sainyasya putraṁ te vākyam abravīt ॥

यत्कौरवाणामृषभादापगेयादनन्तरम् । सेनापत्येन मां राजन्नद्य सत्कृतवानसि ॥

yat kauravāṇām r̥ṣabhād āpageyād anantaram । senāpatyena māṁ rājann adya satkr̥tavān asi ॥

सदृशं कर्मणस्तस्य फलं प्राप्नुहि पार्थिव । करोमि कामं कं तेऽद्य प्रवृणीष्व यमिच्छसि ॥

sadr̥śaṁ karmaṇas tasya phalaṁ prāpnuhi pārthiva । karomi kāmaṁ kaṁ te ’dya pravr̥ṇīṣva yam icchasi ॥

ततो दुर्योधनश्चिन्त्य कर्णदुःशासनादिभिः । तमथोवाच दुर्धर्षमाचार्यं जयतां वरम् ॥

tato duryodhanaś cintya karṇaduḥśāsanādibhiḥ । tam athovāca durdharṣam ācāryaṁ jayatāṁ varam ॥

ददासि चेद्वरं मह्यं जीवग्राहं युधिष्ठिरम् । गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठं मत्समीपमिहानय ॥

dadāsi ced varaṁ mahyaṁ jīvagrāhaṁ yudhiṣṭhiram । gr̥hītvā rathināṁ śreṣṭhaṁ matsamīpam ihānaya ॥

ततः कुरूणामाचार्यः श्रुत्वा पुत्रस्य ते वचः । सेनां प्रहर्षयन्सर्वामिदं वचनमब्रवीत् ॥

tataḥ kurūṇām ācāryaḥ śrutvā putrasya te vacaḥ । senāṁ praharṣayan sarvām idaṁ vacanam abravīt ॥

धन्यः कुन्तीसुतो राजा यस्य ग्रहणमिच्छसि । न वधार्थं सुदुर्धर्ष वरमद्य प्रयाचसि ॥

dhanyaḥ kuntīsuto rājā yasya grahaṇam icchasi । na vadhārthaṁ sudurdharṣa varam adya prayācasi ॥

किमर्थं च नरव्याघ्र न वधं तस्य काङ्क्षसि । नाशंससि क्रियामेतां मत्तो दुर्योधन ध्रुवम् ॥

kimarthaṁ ca naravyāghra na vadhaṁ tasya kāṅkṣasi । nāśaṁsasi kriyām etāṁ matto duryodhana dhruvam ॥

आहोस्विद्धर्मपुत्रस्य द्वेष्टा तस्य न विद्यते । यदिच्छसि त्वं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मनि ॥

āhosvid dharmaputrasya dveṣṭā tasya na vidyate । yad icchasi tvaṁ jīvantaṁ kulaṁ rakṣasi cātmani ॥

अथ वा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान् । राज्यांशं प्रतिदत्त्वा च सौभ्रात्रं कर्तुमिच्छसि ॥

atha vā bharataśreṣṭha nirjitya yudhi pāṇḍavān । rājyāṁśaṁ pratidattvā ca saubhrātraṁ kartum icchasi ॥

धन्यः कुन्तीसुतो राजा सुजाता चास्य धीमतः । अजातशत्रुता सत्या तस्य यत्स्निह्यते भवान् ॥

dhanyaḥ kuntīsuto rājā sujātā cāsya dhīmataḥ । ajātaśatrutā satyā tasya yat snihyate bhavān ॥

द्रोणेन त्वेवमुक्तस्य तव पुत्रस्य भारत । सहसा निःसृतो भावो योऽस्य नित्यं प्रवर्तते ॥

droṇena tv evam uktasya tava putrasya bhārata । sahasā niḥsr̥to bhāvo yo ’sya nityaṁ pravartate ॥

नाकारो गूहितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि । तस्मात्तव सुतो राजन्प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥

nākāro gūhituṁ śakyo br̥haspatisamair api । tasmāt tava suto rājan prahr̥ṣṭo vākyam abravīt ॥

वधे कुन्तीसुतस्याजौ नाचार्य विजयो मम । हते युधिष्ठिरे पार्थो हन्यात्सर्वान्हि नो ध्रुवम् ॥

vadhe kuntīsutasyājau nācārya vijayo mama । hate yudhiṣṭhire pārtho hanyāt sarvān hi no dhruvam ॥

न च शक्यो रणे सर्वैर्निहन्तुममरैरपि । य एव चैषां शेषः स्यात्स एवास्मान्न शेषयेत् ॥

na ca śakyo raṇe sarvair nihantum amarair api । ya eva caiṣāṁ śeṣaḥ syāt sa evāsmān na śeṣayet ॥

सत्यप्रतिज्ञे त्वानीते पुनर्द्यूतेन निर्जिते । पुनर्यास्यन्त्यरण्याय कौन्तेयास्तमनुव्रताः ॥

satyapratijñe tv ānīte punardyūtena nirjite । punar yāsyanty araṇyāya kaunteyās tam anuvratāḥ ॥

सोऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति । अतो न वधमिच्छामि धर्मराजस्य कर्हिचित् ॥

so ’yaṁ mama jayo vyaktaṁ dīrghakālaṁ bhaviṣyati । ato na vadham icchāmi dharmarājasya karhi cit ॥

तस्य जिह्ममभिप्रायं ज्ञात्वा द्रोणोऽर्थतत्त्ववित् । तं वरं सान्तरं तस्मै ददौ संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥

tasya jihmam abhiprāyaṁ jñātvā droṇo ’rthatattvavit । taṁ varaṁ sāntaraṁ tasmai dadau saṁcintya buddhimān ॥

द्रोण उवाच । न चेद्युधिष्ठिरं वीर पालयेदर्जुनो युधि । मन्यस्व पाण्डवं ज्येष्ठमानीतं वशमात्मनः ॥

droṇa uvāca । na ced yudhiṣṭhiraṁ vīra pālayed arjuno yudhi । manyasva pāṇḍavaṁ jyeṣṭham ānītaṁ vaśam ātmanaḥ ॥

न हि पार्थो रणे शक्यः सेन्द्रैर्देवासुरैरपि । प्रत्युद्यातुमतस्तात नैतदामर्षयाम्यहम् ॥

na hi pārtho raṇe śakyaḥ sendrair devāsurair api । pratyudyātum atas tāta naitad āmarṣayāmy aham ॥

असंशयं स शिष्यो मे मत्पूर्वश्चास्त्रकर्मणि । तरुणः कीर्तियुक्तश्च एकायनगतश्च सः ॥

asaṁśayaṁ sa śiṣyo me matpūrvaś cāstrakarmaṇi । taruṇaḥ kīrtiyuktaś ca ekāyanagataś ca saḥ ॥

अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च भूयांसि समवाप्तवान् । अमर्षितश्च ते राजंस्तेन नामर्षयाम्यहम् ॥

astrāṇīndrāc ca rudrāc ca bhūyāṁsi samavāptavān । amarṣitaś ca te rājaṁs tena nāmarṣayāmy aham ॥

स चापक्रम्यतां युद्धाद्येनोपायेन शक्यते । अपनीते ततः पार्थे धर्मराजो जितस्त्वया ॥

sa cāpakramyatāṁ yuddhād yenopāyena śakyate । apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitas tvayā ॥

ग्रहणं चेज्जयं तस्य मन्यसे पुरुषर्षभ । एतेन चाभ्युपायेन ध्रुवं ग्रहणमेष्यति ॥

grahaṇaṁ cej jayaṁ tasya manyase puruṣarṣabha । etena cābhyupāyena dhruvaṁ grahaṇam eṣyati ॥

अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम् । आनयिष्यामि ते राजन्वशमद्य न संशयः ॥

ahaṁ gr̥hītvā rājānaṁ satyadharmaparāyaṇam । ānayiṣyāmi te rājan vaśam adya na saṁśayaḥ ॥

यदि स्थास्यति संग्रामे मुहूर्तमपि मेऽग्रतः । अपनीते नरव्याघ्रे कुन्तीपुत्रे धनंजये ॥

yadi sthāsyati saṁgrāme muhūrtam api me ’grataḥ । apanīte naravyāghre kuntīputre dhanaṁjaye ॥

फल्गुनस्य समक्षं तु न हि पार्थो युधिष्ठिरः । ग्रहीतुं समरे शक्यः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥

phalgunasya samakṣaṁ tu na hi pārtho yudhiṣṭhiraḥ । grahītuṁ samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ ॥

संजय उवाच । सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राज्ञो द्रोणेन निग्रहे । गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः ॥

saṁjaya uvāca । sāntaraṁ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe । gr̥hītaṁ tam amanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ ॥

पाण्डवेषु हि सापेक्षं द्रोणं जानाति ते सुतः । ततः प्रतिज्ञास्थैर्यार्थं स मन्त्रो बहुलीकृतः ॥

pāṇḍaveṣu hi sāpekṣaṁ droṇaṁ jānāti te sutaḥ । tataḥ pratijñāsthairyārthaṁ sa mantro bahulīkr̥taḥ ॥

ततो दुर्योधनेनापि ग्रहणं पाण्डवस्य तत् । सैन्यस्थानेषु सर्वेषु व्याघोषितमरिंदम ॥

tato duryodhanenāpi grahaṇaṁ pāṇḍavasya tat । sainyasthāneṣu sarveṣu vyāghoṣitam ariṁdama ॥