Adhyāya 109

संजय उवाच । स तथा विरथः कर्णः पुनर्भीमेन निर्जितः । रथमन्यं समास्थाय सद्यो विव्याध पाण्डवम् ॥

saṁjaya uvāca । sa tathā virathaḥ karṇaḥ punar bhīmena nirjitaḥ । ratham anyaṁ samāsthāya sadyo vivyādha pāṇḍavam ॥

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam । śaraiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

अथ कर्णः शरव्रातैर्भीमं बलवदर्दयत् । ननाद बलवन्नादं पुनर्विव्याध चोरसि ॥

atha karṇaḥ śaravrātair bhīmaṁ balavad ardayat । nanāda balavan nādaṁ punar vivyādha corasi ॥

तं भीमो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः । पुनर्विव्याध विंशत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥

taṁ bhīmo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ । punar vivyādha viṁśatyā śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

कर्णस्तु नवभिर्भीमं विद्ध्वा राजन्स्तनान्तरे । ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह ॥

karṇas tu navabhir bhīmaṁ viddhvā rājan stanāntare । dhvajam ekena vivyādha sāyakena śitena ha ॥

सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । तोत्त्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम् ॥

sāyakānāṁ tataḥ pārthas triṣaṣṭyā pratyavidhyata । tottrair iva mahānāgaṁ kaśābhir iva vājinam ॥

सोऽतिविद्धो महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सृक्विणी लेलिहन्वीरः क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

so ’tividdho mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā । sr̥kviṇī lelihan vīraḥ krodhasaṁraktalocanaḥ ॥

ततः शरं महाराज सर्वकायावदारणम् । प्राहिणोद्भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम् ॥

tataḥ śaraṁ mahārāja sarvakāyāvadāraṇam । prāhiṇod bhīmasenāya balāyendra ivāśanim ॥

स निर्भिद्य रणे पार्थं सूतपुत्रधनुश्च्युतः । अगच्छद्दारयन्भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः ॥

sa nirbhidya raṇe pārthaṁ sūtaputradhanuścyutaḥ । agacchad dārayan bhūmiṁ citrapuṅkhaḥ śilīmukhaḥ ॥

सर्वशैक्यां चतुष्किष्कुं गुर्वीं रुक्माङ्गदां गदाम् । प्राहिणोत्सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन् ॥

sarvaśaikyāṁ catuṣkiṣkuṁ gurvīṁ rukmāṅgadāṁ gadām । prāhiṇot sūtaputrāya ṣaḍasrām avicārayan ॥

तया जघानाधिरथेः सदश्वान्साधुवाहिनः । गदया भारतः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ॥

tayā jaghānādhiratheḥ sadaśvān sādhuvāhinaḥ । gadayā bhārataḥ kruddho vajreṇendra ivāsurān ॥

ततो भीमो महाबाहुः क्षुराभ्यां भरतर्षभ । ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतमभ्यहनत्तदा ॥

tato bhīmo mahābāhuḥ kṣurābhyāṁ bharatarṣabha । dhvajam ādhiratheś chittvā sūtam abhyahanat tadā ॥

हताश्वसूतमुत्सृज्य रथं स पतितध्वजम् । विस्फारयन्धनुः कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मनाः ॥

hatāśvasūtam utsr̥jya rathaṁ sa patitadhvajam । visphārayan dhanuḥ karṇas tasthau bhārata durmanāḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम् । विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्रिपुम् ॥

tatrādbhutam apaśyāma rādheyasya parākramam । viratho rathināṁ śreṣṭho vārayām āsa yad ripum ॥

विरथं तं रथश्रेष्ठं दृष्ट्वाधिरथिमाहवे । दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम् ॥

virathaṁ taṁ rathaśreṣṭhaṁ dr̥ṣṭvādhirathim āhave । duryodhanas tato rājann abhyabhāṣata durmukham ॥

एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृतः । तं रथेन नरश्रेष्ठं संपादय महारथम् ॥

eṣa durmukha rādheyo bhīmena virathīkr̥taḥ । taṁ rathena naraśreṣṭhaṁ saṁpādaya mahāratham ॥

दुर्योधनवचः श्रुत्वा ततो भारत दुर्मुखः । त्वरमाणोऽभ्ययात्कर्णं भीमं चावारयच्छरैः ॥

duryodhanavacaḥ śrutvā tato bhārata durmukhaḥ । tvaramāṇo ’bhyayāt karṇaṁ bhīmaṁ cāvārayac charaiḥ ॥

दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम् । वायुपुत्रः प्रहृष्टोऽभूत्सृक्किणी परिलेलिहन् ॥

durmukhaṁ prekṣya saṁgrāme sūtaputrapadānugam । vāyuputraḥ prahr̥ṣṭo ’bhūt sr̥kkiṇī parilelihan ॥

ततः कर्णं महाराज वारयित्वा शिलीमुखैः । दुर्मुखाय रथं शीघ्रं प्रेषयामास पाण्डवः ॥

tataḥ karṇaṁ mahārāja vārayitvā śilīmukhaiḥ । durmukhāya rathaṁ śīghraṁ preṣayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

तस्मिन्क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभिः । सुपुङ्खैर्दुर्मुखं भीमः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

tasmin kṣaṇe mahārāja navabhir nataparvabhiḥ । supuṅkhair durmukhaṁ bhīmaḥ śarair ninye yamakṣayam ॥

ततस्तमेवाधिरथिः स्यन्दनं दुर्मुखे हते । आस्थितः प्रबभौ राजन्दीप्यमान इवांशुमान् ॥

tatas tam evādhirathiḥ syandanaṁ durmukhe hate । āsthitaḥ prababhau rājan dīpyamāna ivāṁśumān ॥

शयानं भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शोणितोक्षितम् । दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्तं नाभ्यवर्तत ॥

śayānaṁ bhinnamarmāṇaṁ durmukhaṁ śoṇitokṣitam । dr̥ṣṭvā karṇo ’śrupūrṇākṣo muhūrtaṁ nābhyavartata ॥

तं गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदक्षिणम् । दीर्घमुष्णं श्वसन्वीरो न किंचित्प्रत्यपद्यत ॥

taṁ gatāsum atikramya kr̥tvā karṇaḥ pradakṣiṇam । dīrgham uṣṇaṁ śvasan vīro na kiṁ cit pratyapadyata ॥

तस्मिंस्तु विवरे राजन्नाराचान्गार्ध्रवाससः । प्राहिणोत्सूतपुत्राय भीमसेनश्चतुर्दश ॥

tasmiṁs tu vivare rājan nārācān gārdhravāsasaḥ । prāhiṇot sūtaputrāya bhīmasenaś caturdaśa ॥

ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णपुङ्खा महौजसः । हेमचित्रा महाराज द्योतयन्तो दिशो दश ॥

te tasya kavacaṁ bhittvā svarṇapuṅkhā mahaujasaḥ । hemacitrā mahārāja dyotayanto diśo daśa ॥

अपिबन्सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजनाः । क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजगाः कालचोदिताः ॥

apiban sūtaputrasya śoṇitaṁ raktabhojanāḥ । kruddhā iva manuṣyendra bhujagāḥ kālacoditāḥ ॥

प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणाः । अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महोरगाः ॥

prasarpamāṇā medinyāṁ te vyarocanta mārgaṇāḥ । ardhapraviṣṭāḥ saṁrabdhā bilānīva mahoragāḥ ॥

तं प्रत्यविध्यद्राधेयो जाम्बूनदविभूषितैः । चतुर्दशभिरत्युग्रैर्नाराचैरविचारयन् ॥

taṁ pratyavidhyad rādheyo jāmbūnadavibhūṣitaiḥ । caturdaśabhir atyugrair nārācair avicārayan ॥

ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः । प्राविशन्मेदिनीं भीमाः क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥

te bhīmasenasya bhujaṁ savyaṁ nirbhidya patriṇaḥ । prāviśan medinīṁ bhīmāḥ krauñcaṁ patrarathā iva ॥

ते व्यरोचन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुंधराम् । गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशवः ॥

te vyarocanta nārācāḥ praviśanto vasuṁdharām । gacchaty astaṁ dinakare dīpyamānā ivāṁśavaḥ ॥

स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभिः । सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा ॥

sa nirbhinno raṇe bhīmo nārācair marmabhedibhiḥ । susrāva rudhiraṁ bhūri parvataḥ salilaṁ yathā ॥

स भीमस्त्रिभिरायस्तः सूतपुत्रं पतत्रिभिः । सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः ॥

sa bhīmas tribhir āyastaḥ sūtaputraṁ patatribhiḥ । suparṇavegair vivyādha sārathiṁ cāsya saptabhiḥ ॥

स विह्वलो महाराज कर्णो भीमबलार्दितः । प्राद्रवज्जवनैरश्वै रणं हित्वा महायशाः ॥

sa vihvalo mahārāja karṇo bhīmabalārditaḥ । prādravaj javanair aśvai raṇaṁ hitvā mahāyaśāḥ ॥

भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम् । आहवेऽतिरथोऽतिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशनः ॥

bhīmasenas tu visphārya cāpaṁ hemapariṣkr̥tam । āhave ’tiratho ’tiṣṭhaj jvalann iva hutāśanaḥ ॥