Adhyāya 108

धृतराष्ट्र उवाच । अत्यद्भुतमहं मन्ये भीमसेनस्य विक्रमम् । यत्कर्णं योधयामास समरे लघुविक्रमम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । atyadbhutam ahaṁ manye bhīmasenasya vikramam । yat karṇaṁ yodhayām āsa samare laghuvikramam ॥

त्रिदशानपि चोद्युक्तान्सर्वशस्त्रधरान्युधि । वारयेद्यो रणे कर्णः सयक्षासुरमानवान् ॥

tridaśān api codyuktān sarvaśastradharān yudhi । vārayed yo raṇe karṇaḥ sayakṣāsuramānavān ॥

स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानमिव श्रिया । नातरत्संयुगे तात तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

sa kathaṁ pāṇḍavaṁ yuddhe bhrājamānam iva śriyā । nātarat saṁyuge tāta tan mamācakṣva saṁjaya ॥

कथं च युद्धं भूयोऽभूत्तयोः प्राणदुरोदरे । अत्र मन्ये समायत्तो जयो वाजय एव वा ॥

kathaṁ ca yuddhaṁ bhūyo ’bhūt tayoḥ prāṇadurodare । atra manye samāyatto jayo vājaya eva vā ॥

कर्णं प्राप्य रणे सूत मम पुत्रः सुयोधनः । जेतुमुत्सहते पार्थान्सगोविन्दान्ससात्वतान् ॥

karṇaṁ prāpya raṇe sūta mama putraḥ suyodhanaḥ । jetum utsahate pārthān sagovindān sasātvatān ॥

श्रुत्वा तु निर्जितं कर्णमसकृद्भीमकर्मणा । भीमसेनेन समरे मोह आविशतीव माम् ॥

śrutvā tu nirjitaṁ karṇam asakr̥d bhīmakarmaṇā । bhīmasenena samare moha āviśatīva mām ॥

विनष्टान्कौरवान्मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयैः । न हि कर्णो महेष्वासान्पार्थाञ्जेष्यति संजय ॥

vinaṣṭān kauravān manye mama putrasya durnayaiḥ । na hi karṇo maheṣvāsān pārthāñ jeṣyati saṁjaya ॥

कृतवान्यानि युद्धानि कर्णः पाण्डुसुतैः सह । सर्वत्र पाण्डवाः कर्णमजयन्त रणाजिरे ॥

kr̥tavān yāni yuddhāni karṇaḥ pāṇḍusutaiḥ saha । sarvatra pāṇḍavāḥ karṇam ajayanta raṇājire ॥

अजय्याः पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवैः । न च तद्बुध्यते मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

ajayyāḥ pāṇḍavās tāta devair api savāsavaiḥ । na ca tad budhyate mandaḥ putro duryodhano mama ॥

धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुतः । मधुप्रेप्सुरिवाबुद्धिः प्रपातं नावबुध्यते ॥

dhanaṁ dhaneśvarasyeva hr̥tvā pārthasya me sutaḥ । madhuprepsur ivābuddhiḥ prapātaṁ nāvabudhyate ॥

निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हृत्वा महात्मनाम् । जितानित्येव मन्वानः पाण्डवानवमन्यते ॥

nikr̥tyā nikr̥tiprajño rājyaṁ hr̥tvā mahātmanām । jitān ity eva manvānaḥ pāṇḍavān avamanyate ॥

पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्यकृतात्मना । धर्मे स्थिता महात्मानो निकृताः पाण्डुनन्दनाः ॥

putrasnehābhibhūtena mayā cāpy akr̥tātmanā । dharme sthitā mahātmāno nikr̥tāḥ pāṇḍunandanāḥ ॥

शमकामः सदा पार्थो दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिरः । अशक्त इति मन्वानैः पुत्रैर्मम निराकृतः ॥

śamakāmaḥ sadā pārtho dīrghaprekṣī yudhiṣṭhiraḥ । aśakta iti manvānaiḥ putrair mama nirākr̥taḥ ॥

तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्च सर्वशः । हृदि कृत्वा महाबाहुर्भीमोऽयुध्यत सूतजम् ॥

tāni duḥkhāny anekāni viprakārāṁś ca sarvaśaḥ । hr̥di kr̥tvā mahābāhur bhīmo ’yudhyata sūtajam ॥

तस्मान्मे संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे । अयुध्येतां युधि श्रेष्ठौ परस्परवधैषिणौ ॥

tasmān me saṁjaya brūhi karṇabhīmau yathā raṇe । ayudhyetāṁ yudhi śreṣṭhau parasparavadhaiṣiṇau ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्यथा वृत्तः संग्रामः कर्णभीमयोः । परस्परवधप्रेप्स्वोर्वने कुञ्जरयोरिव ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājan yathā vr̥ttaḥ saṁgrāmaḥ karṇabhīmayoḥ । parasparavadhaprepsvor vane kuñjarayor iva ॥

राजन्वैकर्तनो भीमं क्रुद्धः क्रुद्धमरिंदमम् । पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरैः ॥

rājan vaikartano bhīmaṁ kruddhaḥ kruddham ariṁdamam । parākrāntaṁ parākramya vivyādha triṁśatā śaraiḥ ॥

महावेगैः प्रसन्नाग्रैः शातकुम्भपरिष्कृतैः । आहनद्भरतश्रेष्ठ भीमं वैकर्तनः शरैः ॥

mahāvegaiḥ prasannāgraiḥ śātakumbhapariṣkr̥taiḥ । āhanad bharataśreṣṭha bhīmaṁ vaikartanaḥ śaraiḥ ॥

तस्यास्यतो धनुर्भीमश्चकर्त निशितैस्त्रिभिः । रथनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत्क्षितौ ॥

tasyāsyato dhanur bhīmaś cakarta niśitais tribhiḥ । rathanīḍāc ca yantāraṁ bhallenāpātayat kṣitau ॥

स काङ्क्षन्भीमसेनस्य वधं वैकर्तनो वृषः । शक्तिं कनकवैडूर्यचित्रदण्डां परामृशत् ॥

sa kāṅkṣan bhīmasenasya vadhaṁ vaikartano vr̥ṣaḥ । śaktiṁ kanakavaiḍūryacitradaṇḍāṁ parāmr̥śat ॥

प्रगृह्य च महाशक्तिं कालशक्तिमिवापराम् । समुत्क्षिप्य च राधेयः संधाय च महाबलः । चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीमिव ॥

pragr̥hya ca mahāśaktiṁ kālaśaktim ivāparām । samutkṣipya ca rādheyaḥ saṁdhāya ca mahābalaḥ । cikṣepa bhīmasenāya jīvitāntakarīm iva ॥

शक्तिं विसृज्य राधेयः पुरंदर इवाशनिम् । ननाद सुमहानादं बलवान्सूतनन्दनः । तं च नादं ततः श्रुत्वा पुत्रास्ते हृषिताभवन् ॥

śaktiṁ visr̥jya rādheyaḥ puraṁdara ivāśanim । nanāda sumahānādaṁ balavān sūtanandanaḥ । taṁ ca nādaṁ tataḥ śrutvā putrās te hr̥ṣitābhavan ॥

तां कर्णभुजनिर्मुक्तामर्कवैश्वानरप्रभाम् । शक्तिं वियति चिच्छेद भीमः सप्तभिराशुगैः ॥

tāṁ karṇabhujanirmuktām arkavaiśvānaraprabhām । śaktiṁ viyati ciccheda bhīmaḥ saptabhir āśugaiḥ ॥

छित्त्वा शक्तिं ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम् । मार्गमाण इव प्राणान्सूतपुत्रस्य मारिष ॥

chittvā śaktiṁ tato bhīmo nirmuktoragasaṁnibhām । mārgamāṇa iva prāṇān sūtaputrasya māriṣa ॥

प्राहिणोन्नव संरब्धः शरान्बर्हिणवाससः । स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाधौतान्यमदण्डोपमान्मृधे ॥

prāhiṇon nava saṁrabdhaḥ śarān barhiṇavāsasaḥ । svarṇapuṅkhāñ śilādhautān yamadaṇḍopamān mr̥dhe ॥

कर्णोऽप्यन्यद्धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम् । विकृष्य च महातेजा व्यसृजत्सायकान्नव ॥

karṇo ’py anyad dhanur gr̥hya hemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam । vikr̥ṣya ca mahātejā vyasr̥jat sāyakān nava ॥

तान्पाण्डुपुत्रश्चिच्छेद नवभिर्नतपर्वभिः । वसुषेणेन निर्मुक्तान्नव राजन्महाशरान् । छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत् ॥

tān pāṇḍuputraś ciccheda navabhir nataparvabhiḥ । vasuṣeṇena nirmuktān nava rājan mahāśarān । chittvā bhīmo mahārāja nādaṁ siṁha ivānadat ॥

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरे । शार्दूलाविव चान्योन्यमत्यर्थं च ह्यगर्जताम् ॥

tau vr̥ṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare । śārdūlāv iva cānyonyam atyarthaṁ ca hy agarjatām ॥

अन्योन्यं प्रजिहीर्षन्तावन्योन्यस्यान्तरैषिणौ । अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ ॥

anyonyaṁ prajihīrṣantāv anyonyasyāntaraiṣiṇau । anyonyam abhivīkṣantau goṣṭheṣv iva maharṣabhau ॥

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam । śaraiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

निर्दहन्तौ महाराज शरवृष्ट्या परस्परम् । अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ कोपाद्विवृतलोचनौ ॥

nirdahantau mahārāja śaravr̥ṣṭyā parasparam । anyonyam abhivīkṣantau kopād vivr̥talocanau ॥

प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर्मुहुः । शङ्खशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम् ॥

prahasantau tathānyonyaṁ bhartsayantau muhur muhuḥ । śaṅkhaśabdaṁ ca kurvāṇau yuyudhāte parasparam ॥

तस्य भीमः पुनश्चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष । शङ्खवर्णांश्च तानश्वान्बाणैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

tasya bhīmaḥ punaś cāpaṁ muṣṭau ciccheda māriṣa । śaṅkhavarṇāṁś ca tān aśvān bāṇair ninye yamakṣayam ॥

तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णं दुर्योधनो नृपः । वेपमान इव क्रोधाद्व्यादिदेशाथ दुर्जयम् ॥

tathā kr̥cchragataṁ dr̥ṣṭvā karṇaṁ duryodhano nr̥paḥ । vepamāna iva krodhād vyādideśātha durjayam ॥

गच्छ दुर्जय राधेयं पुरा ग्रसति पाण्डवः । जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलमादधत् ॥

gaccha durjaya rādheyaṁ purā grasati pāṇḍavaḥ । jahi tūbarakaṁ kṣipraṁ karṇasya balam ādadhat ॥

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्रस्तवात्मजम् । अभ्यद्रवद्भीमसेनं व्यासक्तं विकिरञ्शरान् ॥

evam uktas tathety uktvā tava putras tavātmajam । abhyadravad bhīmasenaṁ vyāsaktaṁ vikirañ śarān ॥

स भीमं नवभिर्बाणैरश्वानष्टभिरर्दयत् । षड्भिः सूतं त्रिभिः केतुं पुनस्तं चापि सप्तभिः ॥

sa bhīmaṁ navabhir bāṇair aśvān aṣṭabhir ardayat । ṣaḍbhiḥ sūtaṁ tribhiḥ ketuṁ punas taṁ cāpi saptabhiḥ ॥

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः । दुर्जयं भिन्नमर्माणमनयद्यमसादनम् ॥

bhīmaseno ’pi saṁkruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ । durjayaṁ bhinnamarmāṇam anayad yamasādanam ॥

स्वलंकृतं क्षितौ क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम् । रुदन्नार्तस्तव सुतं कर्णश्चक्रे प्रदक्षिणम् ॥

svalaṁkr̥taṁ kṣitau kṣuṇṇaṁ ceṣṭamānaṁ yathoragam । rudann ārtas tava sutaṁ karṇaś cakre pradakṣiṇam ॥

स तु तं विरथं कृत्वा स्मयन्नत्यन्तवैरिणम् । समाचिनोद्बाणगणैः शतघ्नीमिव शङ्कुभिः ॥

sa tu taṁ virathaṁ kr̥tvā smayann atyantavairiṇam । samācinod bāṇagaṇaiḥ śataghnīm iva śaṅkubhiḥ ॥

तथाप्यतिरथः कर्णो भिद्यमानः स्म सायकैः । न जहौ समरे भीमं क्रुद्धरूपं परंतपः ॥

tathāpy atirathaḥ karṇo bhidyamānaḥ sma sāyakaiḥ । na jahau samare bhīmaṁ kruddharūpaṁ paraṁtapaḥ ॥