Adhyāya 107

धृतराष्ट्र उवाच । यस्मिञ्जयाशा सततं पुत्राणां मम संजय । तं दृष्ट्वा विमुखं संख्ये किं नु दुर्योधनोऽब्रवीत् । कर्णो वा समरे तात किमकार्षीदतः परम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yasmiñ jayāśā satataṁ putrāṇāṁ mama saṁjaya । taṁ dr̥ṣṭvā vimukhaṁ saṁkhye kiṁ nu duryodhano ’bravīt । karṇo vā samare tāta kim akārṣīd ataḥ param ॥

संजय उवाच । भीमसेनं रणे दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव पावकम् । रथमन्यं समास्थाय विधिवत्कल्पितं पुनः । अभ्ययात्पाण्डवं कर्णो वातोद्धूत इवार्णवः ॥

saṁjaya uvāca । bhīmasenaṁ raṇe dr̥ṣṭvā jvalantam iva pāvakam । ratham anyaṁ samāsthāya vidhivat kalpitaṁ punaḥ । abhyayāt pāṇḍavaṁ karṇo vātoddhūta ivārṇavaḥ ॥

क्रुद्धमाधिरथिं दृष्ट्वा पुत्रास्तव विशां पते । भीमसेनममन्यन्त वैवस्वतमुखे हुतम् ॥

kruddham ādhirathiṁ dr̥ṣṭvā putrās tava viśāṁ pate । bhīmasenam amanyanta vaivasvatamukhe hutam ॥

चापशब्दं महत्कृत्वा तलशब्दं च भैरवम् । अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनरथं प्रति ॥

cāpaśabdaṁ mahat kr̥tvā talaśabdaṁ ca bhairavam । abhyavartata rādheyo bhīmasenarathaṁ prati ॥

पुनरेव ततो राजन्महानासीत्सुदारुणः । विमर्दः सूतपुत्रस्य भीमस्य च विशां पते ॥

punar eva tato rājan mahān āsīt sudāruṇaḥ । vimardaḥ sūtaputrasya bhīmasya ca viśāṁ pate ॥

संरब्धौ हि महाबाहू परस्परवधैषिणौ । अन्योन्यमीक्षां चक्राते दहन्ताविव लोचनैः ॥

saṁrabdhau hi mahābāhū parasparavadhaiṣiṇau । anyonyam īkṣāṁ cakrāte dahantāv iva locanaiḥ ॥

क्रोधरक्तेक्षणौ क्रुद्धौ निःश्वसन्तौ महारथौ । युद्धेऽन्योन्यं समासाद्य ततक्षतुररिंदमौ ॥

krodharaktekṣaṇau kruddhau niḥśvasantau mahārathau । yuddhe ’nyonyaṁ samāsādya tatakṣatur ariṁdamau ॥

व्याघ्राविव सुसंरब्धौ श्येनाविव च शीघ्रगौ । शरभाविव संक्रुद्धौ युयुधाते परस्परम् ॥

vyāghrāv iva susaṁrabdhau śyenāv iva ca śīghragau । śarabhāv iva saṁkruddhau yuyudhāte parasparam ॥

ततो भीमः स्मरन्क्लेशानक्षद्यूते वनेऽपि च । विराटनगरे चैव प्राप्तं दुःखमरिंदमः ॥

tato bhīmaḥ smaran kleśān akṣadyūte vane ’pi ca । virāṭanagare caiva prāptaṁ duḥkham ariṁdamaḥ ॥

राष्ट्राणां स्फीतरत्नानां हरणं च तवात्मजैः । सततं च परिक्लेशान्सपुत्रेण त्वया कृतान् ॥

rāṣṭrāṇāṁ sphītaratnānāṁ haraṇaṁ ca tavātmajaiḥ । satataṁ ca parikleśān saputreṇa tvayā kr̥tān ॥

दग्धुमैच्छश्च यत्कुन्तीं सपुत्रां त्वमनागसम् । कृष्णायाश्च परिक्लेशं सभामध्ये दुरात्मभिः ॥

dagdhum aicchaś ca yat kuntīṁ saputrāṁ tvam anāgasam । kr̥ṣṇāyāś ca parikleśaṁ sabhāmadhye durātmabhiḥ ॥

पतिमन्यं परीप्सस्व न सन्ति पतयस्तव । नरकं पतिताः पार्थाः सर्वे षण्ढतिलोपमाः ॥

patim anyaṁ parīpsasva na santi patayas tava । narakaṁ patitāḥ pārthāḥ sarve ṣaṇḍhatilopamāḥ ॥

समक्षं तव कौरव्य यदूचुः कुरवस्तदा । दासीभोगेन कृष्णां च भोक्तुकामाः सुतास्तव ॥

samakṣaṁ tava kauravya yad ūcuḥ kuravas tadā । dāsībhogena kr̥ṣṇāṁ ca bhoktukāmāḥ sutās tava ॥

यच्चापि तान्प्रव्रजतः कृष्णाजिननिवासिनः । परुषाण्युक्तवान्कर्णः सभायां संनिधौ तव ॥

yac cāpi tān pravrajataḥ kr̥ṣṇājinanivāsinaḥ । paruṣāṇy uktavān karṇaḥ sabhāyāṁ saṁnidhau tava ॥

तृणीकृत्य च यत्पार्थांस्तव पुत्रो ववल्ग ह । विषमस्थान्समस्थो हि संरम्भाद्गतचेतसः ॥

tr̥ṇīkr̥tya ca yat pārthāṁs tava putro vavalga ha । viṣamasthān samastho hi saṁrambhād gatacetasaḥ ॥

बाल्यात्प्रभृति चारिघ्नस्तानि दुःखानि चिन्तयन् । निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन वृकोदरः ॥

bālyāt prabhr̥ti cārighnas tāni duḥkhāni cintayan । niravidyata dharmātmā jīvitena vr̥kodaraḥ ॥

ततो विस्फार्य सुमहद्धेमपृष्ठं दुरासदम् । चापं भरतशार्दूलस्त्यक्तात्मा कर्णमभ्ययात् ॥

tato visphārya sumahad dhemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam । cāpaṁ bharataśārdūlas tyaktātmā karṇam abhyayāt ॥

स सायकमयैर्जालैर्भीमः कर्णरथं प्रति । भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्रच्छादयत्प्रभाम् ॥

sa sāyakamayair jālair bhīmaḥ karṇarathaṁ prati । bhānumadbhiḥ śilādhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām ॥

ततः प्रहस्याधिरथिस्तूर्णमस्यञ्शिताञ्शरान् । व्यधमद्भीमसेनस्य शरजालानि पत्रिभिः ॥

tataḥ prahasyādhirathis tūrṇam asyañ śitāñ śarān । vyadhamad bhīmasenasya śarajālāni patribhiḥ ॥

महारथो महाबाहुर्महावेगैर्महाबलः । विव्याधाधिरथिर्भीमं नवभिर्निशितैः शरैः ॥

mahāratho mahābāhur mahāvegair mahābalaḥ । vivyādhādhirathir bhīmaṁ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स तोत्त्रैरिव मातङ्गो वार्यमाणः पतत्रिभिः । अभ्यधावदसंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः ॥

sa tottrair iva mātaṅgo vāryamāṇaḥ patatribhiḥ । abhyadhāvad asaṁbhrāntaḥ sūtaputraṁ vr̥kodaraḥ ॥

तमापतन्तं वेगेन रभसं पाण्डवर्षभम् । कर्णः प्रत्युद्ययौ योद्धुं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

tam āpatantaṁ vegena rabhasaṁ pāṇḍavarṣabham । karṇaḥ pratyudyayau yoddhuṁ matto mattam iva dvipam ॥

ततः प्रध्माप्य जलजं भेरीशतनिनादितम् । अक्षुभ्यत बलं हर्षादुद्धूत इव सागरः ॥

tataḥ pradhmāpya jalajaṁ bherīśatanināditam । akṣubhyata balaṁ harṣād uddhūta iva sāgaraḥ ॥

तदुद्धूतं बलं दृष्ट्व रथनागाश्वपत्तिमत् । भीमः कर्णं समासाद्य छादयामास सायकैः ॥

tad uddhūtaṁ balaṁ dr̥ṣṭva rathanāgāśvapattimat । bhīmaḥ karṇaṁ samāsādya chādayām āsa sāyakaiḥ ॥

अश्वानृश्यसवर्णांस्तु हंसवर्णैर्हयोत्तमैः । व्यामिश्रयद्रणे कर्णः पाण्डवं छादयञ्शरैः ॥

aśvān r̥śyasavarṇāṁs tu haṁsavarṇair hayottamaiḥ । vyāmiśrayad raṇe karṇaḥ pāṇḍavaṁ chādayañ śaraiḥ ॥

ऋश्यवर्णान्हयान्कर्कैर्मिश्रान्मारुतरंहसः । निरीक्ष्य तव पुत्राणां हाहाकृतमभूद्बलम् ॥

r̥śyavarṇān hayān karkair miśrān mārutaraṁhasaḥ । nirīkṣya tava putrāṇāṁ hāhākr̥tam abhūd balam ॥

ते हया बह्वशोभन्त मिश्रिता वातरंहसः । सितासिता महाराज यथा व्योम्नि बलाहकाः ॥

te hayā bahv aśobhanta miśritā vātaraṁhasaḥ । sitāsitā mahārāja yathā vyomni balāhakāḥ ॥

संरब्धौ क्रोधताम्राक्षौ प्रेक्ष्य कर्णवृकोदरौ । संत्रस्ताः समकम्पन्त त्वदीयानां महारथाः ॥

saṁrabdhau krodhatāmrākṣau prekṣya karṇavr̥kodarau । saṁtrastāḥ samakampanta tvadīyānāṁ mahārathāḥ ॥

यमराष्ट्रोपमं घोरमासीदायोधनं तयोः । दुर्दर्शं भरतश्रेष्ठ प्रेतराजपुरं यथा ॥

yamarāṣṭropamaṁ ghoram āsīd āyodhanaṁ tayoḥ । durdarśaṁ bharataśreṣṭha pretarājapuraṁ yathā ॥

समाजमिव तच्चित्रं प्रेक्षमाणा महारथाः । नालक्षयञ्जयं व्यक्तमेकैकस्य निवारणे ॥

samājam iva tac citraṁ prekṣamāṇā mahārathāḥ । nālakṣayañ jayaṁ vyaktam ekaikasya nivāraṇe ॥

तयोः प्रैक्षन्त संमर्दं संनिकृष्टमहास्त्रयोः । तव दुर्मन्त्रिते राजन्सपुत्रस्य विशां पते ॥

tayoḥ praikṣanta saṁmardaṁ saṁnikr̥ṣṭamahāstrayoḥ । tava durmantrite rājan saputrasya viśāṁ pate ॥

छादयन्तौ हि शत्रुघ्नावन्योन्यं सायकैः शितैः । शरजालावृतं व्योम चक्राते शरवृष्टिभिः ॥

chādayantau hi śatrughnāv anyonyaṁ sāyakaiḥ śitaiḥ । śarajālāvr̥taṁ vyoma cakrāte śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

तावन्योन्यं जिघांसन्तौ शरैस्तीक्ष्णैर्महारथौ । प्रेक्षणीयतरावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ ॥

tāv anyonyaṁ jighāṁsantau śarais tīkṣṇair mahārathau । prekṣaṇīyatarāv āstāṁ vr̥ṣṭimantāv ivāmbudau ॥

सुवर्णविकृतान्बाणान्प्रमुञ्चन्तावरिंदमौ । भास्वरं व्योम चक्राते वह्न्युल्काभिरिव प्रभो ॥

suvarṇavikr̥tān bāṇān pramuñcantāv ariṁdamau । bhāsvaraṁ vyoma cakrāte vahnyulkābhir iva prabho ॥

ताभ्यां मुक्ता व्यकाशन्त कङ्कबर्हिणवाससः । पङ्क्त्यः शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे ॥

tābhyāṁ muktā vyakāśanta kaṅkabarhiṇavāsasaḥ । paṅktyaḥ śaradi mattānāṁ sārasānām ivāmbare ॥

संसक्तं सूतपुत्रेण दृष्ट्वा भीममरिंदमम् । अतिभारममन्येतां भीमे कृष्णधनंजयौ ॥

saṁsaktaṁ sūtaputreṇa dr̥ṣṭvā bhīmam ariṁdamam । atibhāram amanyetāṁ bhīme kr̥ṣṇadhanaṁjayau ॥

तत्राधिरथिभीमाभ्यां शरैर्मुक्तैर्दृढाहताः । इषुपातमतिक्रम्य पेतुरश्वनरद्विपाः ॥

tatrādhirathibhīmābhyāṁ śarair muktair dr̥ḍhāhatāḥ । iṣupātam atikramya petur aśvanaradvipāḥ ॥

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्गतासुभिरनेकशः । कृतो महान्महाराज पुत्राणां ते जनक्षयः ॥

patadbhiḥ patitaiś cānyair gatāsubhir anekaśaḥ । kr̥to mahān mahārāja putrāṇāṁ te janakṣayaḥ ॥

मनुष्याश्वगजानां च शरीरैर्गतजीवितैः । क्षणेन भूमिः संजज्ञे संवृता भरतर्षभ ॥

manuṣyāśvagajānāṁ ca śarīrair gatajīvitaiḥ । kṣaṇena bhūmiḥ saṁjajñe saṁvr̥tā bharatarṣabha ॥