Adhyāya 106

धृतराष्ट्र उवाच । यौ तौ कर्णश्च भीमश्च संप्रयुद्धौ महाबलौ । अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृशः सोऽभवद्रणः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yau tau karṇaś ca bhīmaś ca saṁprayuddhau mahābalau । arjunasya rathopānte kīdr̥śaḥ so ’bhavad raṇaḥ ॥

पूर्वं हि निर्जितः कर्णो भीमसेनेन संयुगे । कथं भूयस्तु राधेयो भीममागान्महारथः ॥

pūrvaṁ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṁyuge । kathaṁ bhūyas tu rādheyo bhīmam āgān mahārathaḥ ॥

भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यातः कथं रणे । महारथसमाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम् ॥

bhīmo vā sūtatanayaṁ pratyudyātaḥ kathaṁ raṇe । mahārathasamākhyātaṁ pr̥thivyāṁ pravaraṁ ratham ॥

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । नान्यतो भयमादत्त विना कर्णं धनुर्धरम् ॥

bhīṣmadroṇāv atikramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । nānyato bhayam ādatta vinā karṇaṁ dhanurdharam ॥

भयान्न शेते सततं चिन्तयन्वै महारथम् । तं कथं सूतपुत्रं हि भीमोऽयुध्यत संयुगे ॥

bhayān na śete satataṁ cintayan vai mahāratham । taṁ kathaṁ sūtaputraṁ hi bhīmo ’yudhyata saṁyuge ॥

ब्रह्मण्यं वीर्यसंपन्नं समरेष्वनिवर्तिनम् । कथं कर्णं युधां श्रेष्ठं भीमोऽयुध्यत संयुगे ॥

brahmaṇyaṁ vīryasaṁpannaṁ samareṣv anivartinam । kathaṁ karṇaṁ yudhāṁ śreṣṭhaṁ bhīmo ’yudhyata saṁyuge ॥

यौ तौ समीयतुर्वीरावर्जुनस्य रथं प्रति । कथं नु तावयुध्येतां सूतपुत्रवृकोदरौ ॥

yau tau samīyatur vīrāv arjunasya rathaṁ prati । kathaṁ nu tāv ayudhyetāṁ sūtaputravr̥kodarau ॥

भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्वं घृणी चापि स सूतजः । कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन् ॥

bhrātr̥tvaṁ darśitaṁ pūrvaṁ ghr̥ṇī cāpi sa sūtajaḥ । kathaṁ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyam anusmaran ॥

भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन्वैरं पुरा कृतम् । सोऽयुध्यत कथं वीरः कर्णेन सह संयुगे ॥

bhīmo vā sūtaputreṇa smaran vairaṁ purā kr̥tam । so ’yudhyata kathaṁ vīraḥ karṇena saha saṁyuge ॥

आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम । कर्णो जेष्यति संग्रामे सहितान्पाण्डवानिति ॥

āśāste ca sadā sūta putro duryodhano mama । karṇo jeṣyati saṁgrāme sahitān pāṇḍavān iti ॥

जयाशा यत्र मन्दस्य पुत्रस्य मम संयुगे । स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयुध्यत ॥

jayāśā yatra mandasya putrasya mama saṁyuge । sa kathaṁ bhīmakarmāṇaṁ bhīmasenam ayudhyata ॥

यं समाश्रित्य पुत्रैर्मे कृतं वैरं महारथैः । तं सूततनयं तात कथं भीमो ह्ययोधयत् ॥

yaṁ samāśritya putrair me kr̥taṁ vairaṁ mahārathaiḥ । taṁ sūtatanayaṁ tāta kathaṁ bhīmo hy ayodhayat ॥

अनेकान्विप्रकारांश्च सूतपुत्रसमुद्भवान् । स्मरमाणः कथं भीमो युयुधे सूतसूनुना ॥

anekān viprakārāṁś ca sūtaputrasamudbhavān । smaramāṇaḥ kathaṁ bhīmo yuyudhe sūtasūnunā ॥

योऽजयत्पृथिवीं सर्वां रथेनैकेन वीर्यवान् । तं सूततनयं युद्धे कथं भीमो ह्ययोधयत् ॥

yo ’jayat pr̥thivīṁ sarvāṁ rathenaikena vīryavān । taṁ sūtatanayaṁ yuddhe kathaṁ bhīmo hy ayodhayat ॥

यो जातः कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च । तं सूतपुत्रं समरे भीमः कथमयोधयत् ॥

yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṁ ca kavacena sahaiva ca । taṁ sūtaputraṁ samare bhīmaḥ katham ayodhayat ॥

यथा तयोर्युद्धमभूद्यश्चासीद्विजयी तयोः । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि संजय ॥

yathā tayor yuddham abhūd yaś cāsīd vijayī tayoḥ । tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । भीमसेनस्तु राधेयमुत्सृज्य रथिनां वरम् । इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्णधनंजयौ ॥

saṁjaya uvāca । bhīmasenas tu rādheyam utsr̥jya rathināṁ varam । iyeṣa gantuṁ yatrāstāṁ vīrau kr̥ṣṇadhanaṁjayau ॥

तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिः । अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् ॥

taṁ prayāntam abhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥ । abhyavarṣan mahārāja megho vr̥ṣṭyeva parvatam ॥

फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेणाभ्युत्स्मयन्बली । आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा ॥

phullatā paṅkajeneva vaktreṇābhyutsmayan balī । ājuhāva raṇe yāntaṁ bhīmam ādhirathis tadā ॥

भीमसेनस्तदाह्वानं कर्णान्नामर्षयद्युधि । अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत् ॥

bhīmasenas tadāhvānaṁ karṇān nāmarṣayad yudhi । ardhamaṇḍalam āvr̥tya sūtaputram ayodhayat ॥

अवक्रगामिभिर्बाणैरभ्यवर्षन्महायसैः । द्वैरथे दंशितं यत्तं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

avakragāmibhir bāṇair abhyavarṣan mahāyasaiḥ । dvairathe daṁśitaṁ yattaṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam ॥

विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णमक्षिणोत् । तं च हत्वेतरान्सर्वान्हन्तुकामो महाबलः ॥

vidhitsuḥ kalahasyāntaṁ jighāṁsuḥ karṇam akṣiṇot । taṁ ca hatvetarān sarvān hantukāmo mahābalaḥ ॥

तस्मै प्रासृजदुग्राणि विविधानि परंतपः । अमर्षी पाण्डवः क्रुद्धः शरवर्षाणि मारिष ॥

tasmai prāsr̥jad ugrāṇi vividhāni paraṁtapaḥ । amarṣī pāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa ॥

तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिनः । सूतपुत्रोऽस्त्रमायाभिरग्रसत्सुमहायशाः ॥

tasya tānīṣuvarṣāṇi mattadviradagāminaḥ । sūtaputro ’stramāyābhir agrasat sumahāyaśāḥ ॥

स यथावन्महाराज विद्यया वै सुपूजितः । आचार्यवन्महेष्वासः कर्णः पर्यचरद्रणे ॥

sa yathāvan mahārāja vidyayā vai supūjitaḥ । ācāryavan maheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacarad raṇe ॥

संरम्भेण तु युध्यन्तं भीमसेनं स्मयन्निव । अभ्यपद्यत राधेयस्तममर्षी वृकोदरम् ॥

saṁrambheṇa tu yudhyantaṁ bhīmasenaṁ smayann iva । abhyapadyata rādheyas tam amarṣī vr̥kodaram ॥

तन्नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य स्मितमाहवे । युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः ॥

tan nāmr̥ṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitam āhave । yudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ ॥

तं भीमसेनः संप्राप्तं वत्सदन्तैः स्तनान्तरे । विव्याध बलवान्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥

taṁ bhīmasenaḥ saṁprāptaṁ vatsadantaiḥ stanāntare । vivyādha balavān kruddhas tottrair iva mahādvipam ॥

सूतं तु सूतपुत्रस्य सुपुङ्खैर्निशितैः शरैः । सुमुक्तैश्चित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभिः ॥

sūtaṁ tu sūtaputrasya supuṅkhair niśitaiḥ śaraiḥ । sumuktaiś citravarmāṇaṁ nirbibheda trisaptabhiḥ ॥

कर्णो जाम्बूनदैर्जालैः संछन्नान्वातरंहसः । विव्याध तुरगान्वीरः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥

karṇo jāmbūnadair jālaiḥ saṁchannān vātaraṁhasaḥ । vivyādha turagān vīraḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ॥

ततो बाणमयं जालं भीमसेनरथं प्रति । कर्णेन विहितं राजन्निमेषार्धाददृश्यत ॥

tato bāṇamayaṁ jālaṁ bhīmasenarathaṁ prati । karṇena vihitaṁ rājan nimeṣārdhād adr̥śyata ॥

सरथः सध्वजस्तत्र ससूतः पाण्डवस्तदा । प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतैः शरैः ॥

sarathaḥ sadhvajas tatra sasūtaḥ pāṇḍavas tadā । prācchādyata mahārāja karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ ॥

तस्य कर्णश्चतुःषष्ट्या व्यधमत्कवचं दृढम् । क्रुद्धश्चाप्यहनत्पार्श्वे नाराचैर्मर्मभेदिभिः ॥

tasya karṇaś catuḥṣaṣṭyā vyadhamat kavacaṁ dr̥ḍham । kruddhaś cāpy ahanat pārśve nārācair marmabhedibhiḥ ॥

ततोऽचिन्त्य महावेगान्कर्णकार्मुकनिःसृतान् । समाश्लिष्यदसंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः ॥

tato ’cintya mahāvegān karṇakārmukaniḥsr̥tān । samāśliṣyad asaṁbhrāntaḥ sūtaputraṁ vr̥kodaraḥ ॥

स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान् । बिभ्रद्भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे ॥

sa karṇacāpaprabhavān iṣūn āśīviṣopamān । bibhrad bhīmo mahārāja na jagāma vyathāṁ raṇe ॥

ततो द्वात्रिंशता भल्लैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः । विव्याध समरे कर्णं भीमसेनः प्रतापवान् ॥

tato dvātriṁśatā bhallair niśitais tigmatejanaiḥ । vivyādha samare karṇaṁ bhīmasenaḥ pratāpavān ॥

अयत्नेनैव तं कर्णः शरैरुप समाकिरत् । भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम् ॥

ayatnenaiva taṁ karṇaḥ śarair upa samākirat । bhīmasenaṁ mahābāhuṁ saindhavasya vadhaiṣiṇam ॥

मृदुपूर्वं च राधेयो भीममाजावयोधयत् । क्रोधपूर्वं तथा भीमः पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

mr̥dupūrvaṁ ca rādheyo bhīmam ājāv ayodhayat । krodhapūrvaṁ tathā bhīmaḥ pūrvavairam anusmaran ॥

तं भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षणः । स तस्मै व्यसृजत्तूर्णं शरवर्षममित्रजित् ॥

taṁ bhīmaseno nāmr̥ṣyad avamānam amarṣaṇaḥ । sa tasmai vyasr̥jat tūrṇaṁ śaravarṣam amitrajit ॥

ते शराः प्रेषिता राजन्भीमसेनेन संयुगे । निपेतुः सर्वतो भीमाः कूजन्त इव पक्षिणः ॥

te śarāḥ preṣitā rājan bhīmasenena saṁyuge । nipetuḥ sarvato bhīmāḥ kūjanta iva pakṣiṇaḥ ॥

हेमपुङ्खा महाराज भीमसेनधनुश्च्युताः । अभ्यद्रवंस्ते राधेयं वृकाः क्षुद्रमृगं यथा ॥

hemapuṅkhā mahārāja bhīmasenadhanuścyutāḥ । abhyadravaṁs te rādheyaṁ vr̥kāḥ kṣudramr̥gaṁ yathā ॥

कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमानः समन्ततः । राजन्व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि संयुगे ॥

karṇas tu rathināṁ śreṣṭhaś chādyamānaḥ samantataḥ । rājan vyasr̥jad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṁyuge ॥

तस्य तानशनिप्रख्यानिषून्समरशोभिनः । चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसंप्राप्तान्वृकोदरः ॥

tasya tān aśaniprakhyān iṣūn samaraśobhinaḥ । ciccheda bahubhir bhallair asaṁprāptān vr̥kodaraḥ ॥

पुनश्च शरवर्षेण छादयामास भारत । कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनं महारथम् ॥

punaś ca śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata । karṇo vaikartano yuddhe bhīmasenaṁ mahāratham ॥

तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्तः स्म सायकैः । समाचिततनुं संख्ये श्वाविधं शललैरिव ॥

tatra bhārata bhīmaṁ tu dr̥ṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥ । samācitatanuṁ saṁkhye śvāvidhaṁ śalalair iva ॥

हेमपुङ्खाञ्शिलाधौतान्कर्णचापच्युताञ्शरान् । दधार समरे वीरः स्वरश्मीनिव भास्करः ॥

hemapuṅkhāñ śilādhautān karṇacāpacyutāñ śarān । dadhāra samare vīraḥ svaraśmīn iva bhāskaraḥ ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो भीमसेनो व्यरोचत । तपनीयनिभैः पुष्पैः पलाश इव कानने ॥

rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarocata । tapanīyanibhaiḥ puṣpaiḥ palāśa iva kānane ॥

तत्तु भीमो महाराज कर्णस्य चरितं रणे । नामृष्यत महेष्वासः क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥

tat tu bhīmo mahārāja karṇasya caritaṁ raṇe । nāmr̥ṣyata maheṣvāsaḥ krodhād udvr̥tya cakṣuṣī ॥

स कर्णं पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत् । महीधरमिव श्वेतं गूढपादैर्विषोल्बणैः ॥

sa karṇaṁ pañcaviṁśatyā nārācānāṁ samārpayat । mahīdharam iva śvetaṁ gūḍhapādair viṣolbaṇaiḥ ॥

तं विव्याध पुनर्भीमः षड्भिरष्टाभिरेव च । मर्मस्वमरविक्रान्तः सूतपुत्रं महारणे ॥

taṁ vivyādha punar bhīmaḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca । marmasv amaravikrāntaḥ sūtaputraṁ mahāraṇe ॥

ततः कर्णस्य संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् । चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं सर्वोपकरणानि च ॥

tataḥ karṇasya saṁkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān । ciccheda kārmukaṁ tūrṇaṁ sarvopakaraṇāni ca ॥

जघान चतुरश्चाश्वान्सूतं च त्वरितः शरैः । नाराचैरर्करश्म्याभैः कर्णं विव्याध चोरसि ॥

jaghāna caturaś cāśvān sūtaṁ ca tvaritaḥ śaraiḥ । nārācair arkaraśmyābhaiḥ karṇaṁ vivyādha corasi ॥

ते जग्मुर्धरणीं सर्वे कर्णं निर्भिद्य मारिष । यथा हि जलदं भित्त्वा राजन्सूर्यस्य रश्मयः ॥

te jagmur dharaṇīṁ sarve karṇaṁ nirbhidya māriṣa । yathā hi jaladaṁ bhittvā rājan sūryasya raśmayaḥ ॥

स वैकल्यं महत्प्राप्य छिन्नधन्वा शरार्दितः । तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद्रथान्तरम् ॥

sa vaikalyaṁ mahat prāpya chinnadhanvā śarārditaḥ । tathā puruṣamānī sa pratyapāyād rathāntaram ॥