Adhyāya 105

संजय उवाच । तस्मिन्विलुलिते सैन्ये सैन्धवायार्जुने गते । सात्वते भीमसेने च पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात् । त्वरन्नेकरथेनैव बहुकृत्यं विचिन्तयन् ॥

saṁjaya uvāca । tasmin vilulite sainye saindhavāyārjune gate । sātvate bhīmasene ca putras te droṇam abhyayāt । tvarann ekarathenaiva bahukr̥tyaṁ vicintayan ॥

स रथस्तव पुत्रस्य त्वरया परया युतः । तूर्णमभ्यपतद्द्रोणं मनोमारुतवेगवान् ॥

sa rathas tava putrasya tvarayā parayā yutaḥ । tūrṇam abhyapatad droṇaṁ manomārutavegavān ॥

उवाच चैनं पुत्रस्ते संरम्भाद्रक्तलोचनः । अर्जुनो भीमसेनश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥

uvāca cainaṁ putras te saṁrambhād raktalocanaḥ । arjuno bhīmasenaś ca sātyakiś cāparājitaḥ ॥

विजित्य सर्वसैन्यानि सुमहान्ति महारथाः । संप्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपमरिकर्शनाः । व्यायच्छन्ति च तत्रापि सर्व एवापराजिताः ॥

vijitya sarvasainyāni sumahānti mahārathāḥ । saṁprāptāḥ sindhurājasya samīpam arikarśanāḥ । vyāyacchanti ca tatrāpi sarva evāparājitāḥ ॥

यदि तावद्रणे पार्थो व्यतिक्रान्तो महारथः । कथं सात्यकिभीमाभ्यां व्यतिक्रान्तोऽसि मानद ॥

yadi tāvad raṇe pārtho vyatikrānto mahārathaḥ । kathaṁ sātyakibhīmābhyāṁ vyatikrānto ’si mānada ॥

आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्समुद्रस्येव शोषणम् । निर्जयं तव विप्राग्र्य सात्वतेनार्जुनेन च ॥

āścaryabhūtaṁ loke ’smin samudrasyeva śoṣaṇam । nirjayaṁ tava viprāgrya sātvatenārjunena ca ॥

तथैव भीमसेनेन लोकः संवदते भृशम् । कथं द्रोणो जितः संख्ये धनुर्वेदस्य पारगः ॥

tathaiva bhīmasenena lokaḥ saṁvadate bhr̥śam । kathaṁ droṇo jitaḥ saṁkhye dhanurvedasya pāragaḥ ॥

नाश एव तु मे नूनं मन्दभाग्यस्य संयुगे । यत्र त्वां पुरुषव्याघ्रमतिक्रान्तास्त्रयो रथाः ॥

nāśa eva tu me nūnaṁ mandabhāgyasya saṁyuge । yatra tvāṁ puruṣavyāghram atikrāntās trayo rathāḥ ॥

एवं गते तु कृत्येऽस्मिन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् । यद्गतं गतमेवेह शेषं चिन्तय मानद ॥

evaṁ gate tu kr̥tye ’smin brūhi yat te vivakṣitam । yad gataṁ gatam eveha śeṣaṁ cintaya mānada ॥

यत्कृत्यं सिन्धुराजस्य प्राप्तकालमनन्तरम् । तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं साधु तत्संविधीयताम् ॥

yat kr̥tyaṁ sindhurājasya prāptakālam anantaram । tad bravītu bhavān kṣipraṁ sādhu tat saṁvidhīyatām ॥

द्रोण उवाच । चिन्त्यं बहु महाराज कृत्यं यत्तत्र मे शृणु । त्रयो हि समतिक्रान्ताः पाण्डवानां महारथाः । यावदेव भयं पश्चात्तावदेषां पुरःसरम् ॥

droṇa uvāca । cintyaṁ bahu mahārāja kr̥tyaṁ yat tatra me śr̥ṇu । trayo hi samatikrāntāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । yāvad eva bhayaṁ paścāt tāvad eṣāṁ puraḥsaram ॥

तद्गरीयस्तरं मन्ये यत्र कृष्णधनंजयौ । सा पुरस्ताच्च पश्चाच्च गृहीता भारती चमूः ॥

tad garīyastaraṁ manye yatra kr̥ṣṇadhanaṁjayau । sā purastāc ca paścāc ca gr̥hītā bhāratī camūḥ ॥

तत्र कृत्यमहं मन्ये सैन्धवस्याभिरक्षणम् । स नो रक्ष्यतमस्तात क्रुद्धाद्भीतो धनंजयात् ॥

tatra kr̥tyam ahaṁ manye saindhavasyābhirakṣaṇam । sa no rakṣyatamas tāta kruddhād bhīto dhanaṁjayāt ॥

गतौ हि सैन्धवं वीरौ युयुधानवृकोदरौ । संप्राप्तं तदिदं द्यूतं यत्तच्छकुनिबुद्धिजम् ॥

gatau hi saindhavaṁ vīrau yuyudhānavr̥kodarau । saṁprāptaṁ tad idaṁ dyūtaṁ yat tac chakunibuddhijam ॥

न सभायां जयो वृत्तो नापि तत्र पराजयः । इह नो ग्लहमानानामद्य तात जयाजयौ ॥

na sabhāyāṁ jayo vr̥tto nāpi tatra parājayaḥ । iha no glahamānānām adya tāta jayājayau ॥

यान्स्म तान्ग्लहते घोराञ्शकुनिः कुरुसंसदि । अक्षान्संमन्यमानः स प्राक्शरास्ते दुरासदाः ॥

yān sma tān glahate ghorāñ śakuniḥ kurusaṁsadi । akṣān saṁmanyamānaḥ sa prākśarās te durāsadāḥ ॥

यत्र ते बहवस्तात कुरवः पर्यवस्थिताः । सेनां दुरोदरं विद्धि शरानक्षान्विशां पते ॥

yatra te bahavas tāta kuravaḥ paryavasthitāḥ । senāṁ durodaraṁ viddhi śarān akṣān viśāṁ pate ॥

ग्लहं च सैन्धवं राजन्नत्र द्यूतस्य निश्चयः । सैन्धवे हि महाद्यूतं समासक्तं परैः सह ॥

glahaṁ ca saindhavaṁ rājann atra dyūtasya niścayaḥ । saindhave hi mahādyūtaṁ samāsaktaṁ paraiḥ saha ॥

अत्र सर्वे महाराज त्यक्त्वा जीवितमात्मनः । सैन्धवस्य रणे रक्षां विधिवत्कर्तुमर्हथ । तत्र नो ग्लहमानानां ध्रुवौ तात जयाजयौ ॥

atra sarve mahārāja tyaktvā jīvitam ātmanaḥ । saindhavasya raṇe rakṣāṁ vidhivat kartum arhatha । tatra no glahamānānāṁ dhruvau tāta jayājayau ॥

यत्र ते परमेष्वासा यत्ता रक्षन्ति सैन्धवम् । तत्र याहि स्वयं शीघ्रं तांश्च रक्षस्व रक्षिणः ॥

yatra te parameṣvāsā yattā rakṣanti saindhavam । tatra yāhi svayaṁ śīghraṁ tāṁś ca rakṣasva rakṣiṇaḥ ॥

इहैव त्वहमासिष्ये प्रेषयिष्यामि चापरान् । निरोत्स्यामि च पाञ्चालान्सहितान्पाण्डुसृञ्जयैः ॥

ihaiva tv aham āsiṣye preṣayiṣyāmi cāparān । nirotsyāmi ca pāñcālān sahitān pāṇḍusr̥ñjayaiḥ ॥

ततो दुर्योधनः प्रायात्तूर्णमाचार्यशासनात् । उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे सपदानुगः ॥

tato duryodhanaḥ prāyāt tūrṇam ācāryaśāsanāt । udyamyātmānam ugrāya karmaṇe sapadānugaḥ ॥

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । बाह्येन सेनामभ्येत्य जग्मतुः सव्यसाचिनम् ॥

cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau । bāhyena senām abhyetya jagmatuḥ savyasācinam ॥

तौ हि पूर्वं महाराज वारितौ कृतवर्मणा । प्रविष्टे त्वर्जुने राजंस्तव सैन्यं युयुत्सया ॥

tau hi pūrvaṁ mahārāja vāritau kr̥tavarmaṇā । praviṣṭe tv arjune rājaṁs tava sainyaṁ yuyutsayā ॥

ताभ्यां दुर्योधनः सार्धमगच्छद्युद्धमुत्तमम् । त्वरितस्त्वरमाणाभ्यां भ्रातृभ्यां भारतो बली ॥

tābhyāṁ duryodhanaḥ sārdham agacchad yuddham uttamam । tvaritas tvaramāṇābhyāṁ bhrātr̥bhyāṁ bhārato balī ॥

तावभिद्रवतामेनमुभावुद्यतकार्मुकौ । महारथसमाख्यातौ क्षत्रियप्रवरौ युधि ॥

tāv abhidravatām enam ubhāv udyatakārmukau । mahārathasamākhyātau kṣatriyapravarau yudhi ॥

युधामन्युस्तु संक्रुद्धः शरांस्त्रिंशतमायसान् । व्यसृजत्तव पुत्रस्य त्वरमाणः स्तनान्तरे ॥

yudhāmanyus tu saṁkruddhaḥ śarāṁs triṁśatam āyasān । vyasr̥jat tava putrasya tvaramāṇaḥ stanāntare ॥

दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्योत्तमौजसः । जघान चतुरश्चाश्वानुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥

duryodhano ’pi rājendra pāñcālyasyottamaujasaḥ । jaghāna caturaś cāśvān ubhau ca pārṣṇisārathī ॥

उत्तमौजा हताश्वस्तु हतसूतश्च संयुगे । आरुरोह रथं भ्रातुर्युधामन्योरभित्वरन् ॥

uttamaujā hatāśvas tu hatasūtaś ca saṁyuge । āruroha rathaṁ bhrātur yudhāmanyor abhitvaran ॥

स रथं प्राप्य तं भ्रातुर्दुर्योधनहयाञ्शरैः । बहुभिस्ताडयामास ते हताः प्रापतन्भुवि ॥

sa rathaṁ prāpya taṁ bhrātur duryodhanahayāñ śaraiḥ । bahubhis tāḍayām āsa te hatāḥ prāpatan bhuvi ॥

हयेषु पतितेष्वस्य चिच्छेद परमेषुणा । युधामन्युर्धनुः शीघ्रं शरावापं च संयुगे ॥

hayeṣu patiteṣv asya ciccheda parameṣuṇā । yudhāmanyur dhanuḥ śīghraṁ śarāvāpaṁ ca saṁyuge ॥

हताश्वसूतात्स रथादवप्लुत्य महारथः । गदामादाय ते पुत्रः पाञ्चाल्यावभ्यधावत ॥

hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahārathaḥ । gadām ādāya te putraḥ pāñcālyāv abhyadhāvata ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य क्रुद्धं परपुरंजयम् । अवप्लुतौ रथोपस्थाद्युधामन्यूत्तमौजसौ ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya kruddhaṁ parapuraṁjayam । avaplutau rathopasthād yudhāmanyūttamaujasau ॥

ततः स हेमचित्रं तं स्यन्दनप्रवरं गदी । गदया पोथयामास साश्वसूतध्वजं रणे ॥

tataḥ sa hemacitraṁ taṁ syandanapravaraṁ gadī । gadayā pothayām āsa sāśvasūtadhvajaṁ raṇe ॥

हत्वा चैनं स पुत्रस्ते हताश्वो हतसारथिः । मद्रराजरथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥

hatvā cainaṁ sa putras te hatāśvo hatasārathiḥ । madrarājarathaṁ tūrṇam āruroha paraṁtapaḥ ॥

पाञ्चालानां तु मुख्यौ तौ राजपुत्रौ महाबलौ । रथमन्यं समारुह्य धनंजयमभीयतुः ॥

pāñcālānāṁ tu mukhyau tau rājaputrau mahābalau । ratham anyaṁ samāruhya dhanaṁjayam abhīyatuḥ ॥