Adhyāya 102

संजय उवाच । व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः । सुदूरमन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः ॥

saṁjaya uvāca । vyūheṣv āloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṁ tatas tataḥ । sudūram anvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ ॥

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे । प्रक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत ॥

vartamāne tathā raudre saṁgrāme lomaharṣaṇe । prakṣaye jagatas tīvre yugānta iva bhārata ॥

द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः । पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु ॥

droṇe yudhi parākrānte nardamāne muhur muhuḥ । pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu ॥

नापश्यच्छरणं किंचिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः । चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्भविष्यति ॥

nāpaśyac charaṇaṁ kiṁ cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । cintayām āsa rājendra katham etad bhaviṣyati ॥

तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया । युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम् ॥

tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasācididr̥kṣayā । yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārthaṁ na mādhavam ॥

सोऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम् । गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्व्यथितेन्द्रियः ॥

so ’paśyan naraśārdūlaṁ vānararṣabhalakṣaṇam । gāṇḍīvasya ca nirghoṣam aśr̥ṇvan vyathitendriyaḥ ॥

अपश्यन्सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम् । चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः । नाध्यगच्छत्तदा शान्तिं तावपश्यन्नरर्षभौ ॥

apaśyan sātyakiṁ cāpi vr̥ṣṇīnāṁ pravaraṁ ratham । cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । nādhyagacchat tadā śāntiṁ tāv apaśyan nararṣabhau ॥

लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्धर्मराजो महायशाः । अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति ॥

lokopakrośabhīrutvād dharmarājo mahāyaśāḥ । acintayan mahābāhuḥ śaineyasya rathaṁ prati ॥

पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणे । शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणामभयंकरः ॥

padavīṁ preṣitaś caiva phalgunasya mayā raṇe । śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇām abhayaṁkaraḥ ॥

तदिदं ह्येकमेवासीद्द्विधा जातं ममाद्य वै । सात्यकिश्च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः ॥

tad idaṁ hy ekam evāsīd dvidhā jātaṁ mamādya vai । sātyakiś ca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṁjayaḥ ॥

सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम् । सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम् ॥

sātyakiṁ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam । sātvatasyāpi kaṁ yuddhe preṣayiṣye padānugam ॥

करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरन्वेषणं यदि । युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति ॥

kariṣyāmi prayatnena bhrātur anveṣaṇaṁ yadi । yuyudhānam ananviṣya loko māṁ garhayiṣyati ॥

भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥

bhrātur anveṣaṇaṁ kr̥tvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । parityajati vārṣṇeyaṁ sātyakiṁ satyavikramam ॥

लोकापवादभीरुत्वात्सोऽहं पार्थं वृकोदरम् । पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः ॥

lokāpavādabhīrutvāt so ’haṁ pārthaṁ vr̥kodaram । padavīṁ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ ॥

यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने । तथैव वृष्णिवीरेऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे ॥

yathaiva ca mama prītir arjune śatrusūdane । tathaiva vr̥ṣṇivīre ’pi sātvate yuddhadurmade ॥

अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः । स तु मित्रोपरोधेन गौरवाच्च महाबलः । प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा ॥

atibhāre niyuktaś ca mayā śaineyanandanaḥ । sa tu mitroparodhena gauravāc ca mahābalaḥ । praviṣṭo bhāratīṁ senāṁ makaraḥ sāgaraṁ yathā ॥

असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणामनिवर्तिनाम् । मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता ॥

asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇām anivartinām । mithaḥ saṁyudhyamānānāṁ vr̥ṣṇivīreṇa dhīmatā ॥

प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चित्य बहुधा हि मे । तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः । गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ ॥

prāptakālaṁ subalavan niścitya bahudhā hi me । tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ । gamanaṁ rocate mahyaṁ yatra yātau mahārathau ॥

न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचन । शक्तो ह्येष रणे यत्तान्पृथिव्यां सर्वधन्विनः । स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमञ्जसा ॥

na cāpy asahyaṁ bhīmasya vidyate bhuvi kiṁ cana । śakto hy eṣa raṇe yattān pr̥thivyāṁ sarvadhanvinaḥ । svabāhubalam āsthāya prativyūhitum añjasā ॥

यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः । वनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः ॥

yasya bāhubalaṁ sarve samāśritya mahātmanaḥ । vanavāsān nivr̥ttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ ॥

इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे । सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ ॥

ito gate bhīmasene sātvataṁ prati pāṇḍave । sanāthau bhavitārau hi yudhi sātvataphalgunau ॥

कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ । रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ ॥

kāmaṁ tv aśocanīyau tau raṇe sātvataphalgunau । rakṣitau vāsudevena svayaṁ cāstraviśāradau ॥

अवश्यं तु मया कार्यमात्मनः शोकनाशनम् । तस्माद्भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम् । ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति ॥

avaśyaṁ tu mayā kāryam ātmanaḥ śokanāśanam । tasmād bhīmaṁ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam । tataḥ pratikr̥taṁ manye vidhānaṁ sātyakiṁ prati ॥

एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । यन्तारमब्रवीद्राजन्भीमं प्रति नयस्व माम् ॥

evaṁ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । yantāram abravīd rājan bhīmaṁ prati nayasva mām ॥

धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदः । रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत् ॥

dharmarājavacaḥ śrutvā sārathir hayakovidaḥ । rathaṁ hemapariṣkāraṁ bhīmāntikam upānayat ॥

भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमनुस्मरन् । कश्मलं प्राविशद्राजा बहु तत्र समादिशन् ॥

bhīmasenam anuprāpya prāptakālam anusmaran । kaśmalaṁ prāviśad rājā bahu tatra samādiśan ॥

यः सदेवान्सगन्धर्वान्दैत्यांश्चैकरथोऽजयत् । तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते ॥

yaḥ sadevān sagandharvān daityāṁś caikaratho ’jayat । tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te ॥

ततोऽब्रवीद्धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम् । नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलमीदृशम् ॥

tato ’bravīd dharmarājaṁ bhīmasenas tathāgatam । naivādrākṣaṁ na cāśrauṣaṁ tava kaśmalam īdr̥śam ॥

पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान्गतिरभूद्धि नः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते ॥

purā hi duḥkhadīrṇānāṁ bhavān gatir abhūd dhi naḥ । uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṁ karavāṇi te ॥

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते मम मानद । आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः ॥

na hy asādhyam akāryaṁ vā vidyate mama mānada । ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥

तमब्रवीदश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन् । भीमसेनमिदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः ॥

tam abravīd aśrupūrṇaḥ kr̥ṣṇasarpa iva śvasan । bhīmasenam idaṁ vākyaṁ pramlānavadano nr̥paḥ ॥

यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयते । प्रेरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना । नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः ॥

yathā śaṅkhasya nirghoṣaḥ pāñcajanyasya śrūyate । prerito vāsudevena saṁrabdhena yaśasvinā । nūnam adya hataḥ śete tava bhrātā dhanaṁjayaḥ ॥

तस्मिन्विनिहते नूनं युध्यतेऽसौ जनार्दनः । यस्य सत्त्ववतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः ॥

tasmin vinihate nūnaṁ yudhyate ’sau janārdanaḥ । yasya sattvavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ ॥

यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामराः । स शूरः सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्भारतीं चमूम् ॥

yaṁ bhayeṣv abhigacchanti sahasrākṣam ivāmarāḥ । sa śūraḥ saindhavaprepsur anvayād bhāratīṁ camūm ॥

तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः । श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महाभुजः ॥

tasya vai gamanaṁ vidmo bhīma nāvartanaṁ punaḥ । śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahābhujaḥ ॥

व्यूढोरस्को महास्कन्धो मत्तद्विरदविक्रमः । चकोरनेत्रस्ताम्राक्षो द्विषतामघवर्धनः ॥

vyūḍhorasko mahāskandho mattadviradavikramaḥ । cakoranetras tāmrākṣo dviṣatām aghavardhanaḥ ॥

तदिदं मम भद्रं ते शोकस्थानमरिंदम । अर्जुनार्थं महाबाहो सात्वतस्य च कारणात् ॥

tad idaṁ mama bhadraṁ te śokasthānam ariṁdama । arjunārthaṁ mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt ॥

वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमानः पुनः पुनः । तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम् ॥

vardhate haviṣevāgnir idhyamānaḥ punaḥ punaḥ । tasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam ॥

तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम् । स तं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम् । तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम् ॥

taṁ viddhi puruṣavyāghraṁ sātvataṁ ca mahāratham । sa taṁ mahārathaṁ paścād anuyātas tavānujam । tam apaśyan mahābāhum ahaṁ vindāmi kaśmalam ॥

तस्मात्कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदः । यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः ॥

tasmāt kr̥ṣṇo raṇe nūnaṁ yudhyate yuddhakovidaḥ । yasya vīryavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ ॥

स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयः । सात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे । वचनं मम धर्मज्ञ ज्येष्ठो भ्राता भवामि ते ॥

sa tatra gaccha kaunteya yatra yāto dhanaṁjayaḥ । sātyakiś ca mahāvīryaḥ kartavyaṁ yadi manyase । vacanaṁ mama dharmajña jyeṣṭho bhrātā bhavāmi te ॥

न तेऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर्यथा । चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ प्रयातः सव्यसाचिनः । पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभिः ॥

na te ’rjunas tathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakir yathā । cikīrṣur matpriyaṁ pārtha prayātaḥ savyasācinaḥ । padavīṁ durgamāṁ ghorām agamyām akr̥tātmabhiḥ ॥

भीमसेन उवाच । ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणानवहद्यः पुरा रथः । तमास्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर्विद्यते भयम् ॥

bhīmasena uvāca । brahmeśānendravaruṇān avahad yaḥ purā rathaḥ । tam āsthāya gatau kr̥ṣṇau na tayor vidyate bhayam ॥

आज्ञां तु शिरसा बिभ्रदेष गच्छामि मा शुचः । समेत्य तान्नरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम् ॥

ājñāṁ tu śirasā bibhrad eṣa gacchāmi mā śucaḥ । sametya tān naravyāghrāṁs tava dāsyāmi saṁvidam ॥

संजय उवाच । एतावदुक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम् । धृष्टद्युम्नाय बलवान्सुहृद्भ्यश्च पुनः पुनः । धृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महाबलः ॥

saṁjaya uvāca । etāvad uktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiram । dhr̥ṣṭadyumnāya balavān suhr̥dbhyaś ca punaḥ punaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ cedam āha bhīmaseno mahābalaḥ ॥

विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः । ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते ॥

viditaṁ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥ । grahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate ॥

न च मे गमने कृत्यं तादृक्पार्षत विद्यते । यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यमात्ययिकं हि नः ॥

na ca me gamane kr̥tyaṁ tādr̥k pārṣata vidyate । yādr̥śaṁ rakṣaṇe rājñaḥ kāryam ātyayikaṁ hi naḥ ॥

एवमुक्तोऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं स्म नोत्सहे । प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः । धर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशङ्कया ॥

evam ukto ’smi pārthena prativaktuṁ sma notsahe । prayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥ । dharmarājasya vacane sthātavyam aviśaṅkayā ॥

सोऽद्य यत्तो रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम् । एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यमाहवे ॥

so ’dya yatto raṇe pārthaṁ parirakṣa yudhiṣṭhiram । etad dhi sarvakāryāṇāṁ paramaṁ kr̥tyam āhave ॥

तमब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम् । ईप्सितेन महाबाहो गच्छ पार्थाविचारयन् ॥

tam abravīn mahārāja dhr̥ṣṭadyumno vr̥kodaram । īpsitena mahābāho gaccha pārthāvicārayan ॥

नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथंचन । निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे ॥

nāhatvā samare droṇo dhr̥ṣṭadyumnaṁ kathaṁ cana । nigrahaṁ dharmarājasya prakariṣyati saṁyuge ॥

ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवः । अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ यत्र फल्गुनः ॥

tato nikṣipya rājānaṁ dhr̥ṣṭadyumnāya pāṇḍavaḥ । abhivādya guruṁ jyeṣṭhaṁ prayayau yatra phalgunaḥ ॥

परिष्वक्तस्तु कौन्तेयो धर्मराजेन भारत । आघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः ॥

pariṣvaktas tu kaunteyo dharmarājena bhārata । āghrātaś ca tathā mūrdhni śrāvitaś cāśiṣaḥ śubhāḥ ॥

भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली । साङ्गदः सतनुत्राणः सशरी रथिनां वरः ॥

bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalī । sāṅgadaḥ satanutrāṇaḥ saśarī rathināṁ varaḥ ॥

तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत् । विबभौ पर्वतश्लिष्टः सविद्युदिव तोयदः ॥

tasya kārṣṇāyasaṁ varma hemacitraṁ maharddhimat । vibabhau parvataśliṣṭaḥ savidyud iva toyadaḥ ॥

पीतरक्तासितसितैर्वासोभिश्च सुवेष्टितः । कण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः ॥

pītaraktāsitasitair vāsobhiś ca suveṣṭitaḥ । kaṇṭhatrāṇena ca babhau sendrāyudha ivāmbudaḥ ॥

प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया । पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनरासीद्विशां पते ॥

prayāte bhīmasene tu tava sainyaṁ yuyutsayā । pāñcajanyaravo ghoraḥ punar āsīd viśāṁ pate ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत् । पुनर्भीमं महाबाहुर्धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ trailokyatrāsanaṁ mahat । punar bhīmaṁ mahābāhur dharmaputro ’bhyabhāṣata ॥

एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम् । पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट् ॥

eṣa vr̥ṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhr̥śam । pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca vinādayati śaṅkharāṭ ॥

नूनं व्यसनमापन्ने सुमहत्सव्यसाचिनि । कुरुभिर्युध्यते सार्धं सर्वैश्चक्रगदाधरः ॥

nūnaṁ vyasanam āpanne sumahat savyasācini । kurubhir yudhyate sārdhaṁ sarvaiś cakragadādharaḥ ॥

नूनमार्या महत्कुन्ती पापमद्य निदर्शनम् । द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः ॥

nūnam āryā mahat kuntī pāpam adya nidarśanam । draupadī ca subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ ॥

स भीमस्त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयः । मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षया । दिशः सप्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात् ॥

sa bhīmas tvarayā yukto yāhi yatra dhanaṁjayaḥ । muhyantīva hi me sarvā dhanaṁjayadidr̥kṣayā । diśaḥ sapradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt ॥

गच्छ गच्छेति च पुनर्भीमसेनमभाषत । भृशं स प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरः । आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माय चासकृत् ॥

gaccha gaccheti ca punar bhīmasenam abhāṣata । bhr̥śaṁ sa prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṁkaraḥ । āhatya dundubhiṁ bhīmaḥ śaṅkhaṁ pradhmāya cāsakr̥t ॥

विनद्य सिंहनादं च ज्यां विकर्षन्पुनः पुनः । दर्शयन्घोरमात्मानममित्रान्सहसाभ्ययात् ॥

vinadya siṁhanādaṁ ca jyāṁ vikarṣan punaḥ punaḥ । darśayan ghoram ātmānam amitrān sahasābhyayāt ॥

तमूहुर्जवना दान्ता विकुर्वाणा हयोत्तमाः । विशोकेनाभिसंयत्ता मनोमारुतरंहसः ॥

tam ūhur javanā dāntā vikurvāṇā hayottamāḥ । viśokenābhisaṁyattā manomārutaraṁhasaḥ ॥

आरुजन्विरुजन्पार्थो ज्यां विकर्षंश्च पाणिना । सोऽवकर्षन्विकर्षंश्च सेनाग्रं समलोडयत् ॥

ārujan virujan pārtho jyāṁ vikarṣaṁś ca pāṇinā । so ’vakarṣan vikarṣaṁś ca senāgraṁ samaloḍayat ॥

तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाः । पृष्ठतोऽनुययुः शूरा मघवन्तमिवामराः ॥

taṁ prayāntaṁ mahābāhuṁ pāñcālāḥ sahasomakāḥ । pr̥ṣṭhato ’nuyayuḥ śūrā maghavantam ivāmarāḥ ॥

तं ससेना महाराज सोदर्याः पर्यवारयन् । दुःशलश्चित्रसेनश्च कुण्डभेदी विविंशतिः ॥

taṁ sasenā mahārāja sodaryāḥ paryavārayan । duḥśalaś citrasenaś ca kuṇḍabhedī viviṁśatiḥ ॥

दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथा । विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः ॥

durmukho duḥsahaś caiva vikarṇaś ca śalas tathā । vindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ ॥

वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनः । अभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः ॥

vr̥ndārakaḥ suhastaś ca suṣeṇo dīrghalocanaḥ । abhayo raudrakarmā ca suvarmā durvimocanaḥ ॥

विविधै रथिनां श्रेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैः । संयत्ताः समरे शूरा भीमसेनमुपाद्रवन् ॥

vividhai rathināṁ śreṣṭhāḥ saha sainyaiḥ sahānugaiḥ । saṁyattāḥ samare śūrā bhīmasenam upādravan ॥

तान्समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी । अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगानिव ॥

tān samīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramī । abhyavartata vegena siṁhaḥ kṣudramr̥gān iva ॥

ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन् । वारयन्तः शरैर्भीमं मेघाः सूर्यमिवोदितम् ॥

te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayan । vārayantaḥ śarair bhīmaṁ meghāḥ sūryam ivoditam ॥

स तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत् । अग्रतश्च गजानीकं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

sa tān atītya vegena droṇānīkam upādravat । agrataś ca gajānīkaṁ śaravarṣair avākirat ॥

सोऽचिरेणैव कालेन तद्गजानीकमाशुगैः । दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पवनात्मजः ॥

so ’cireṇaiva kālena tad gajānīkam āśugaiḥ । diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pavanātmajaḥ ॥

त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः । प्राद्रवन्द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान्रवान् ॥

trāsitāḥ śarabhasyeva garjitena vane mr̥gāḥ । prādravan dviradāḥ sarve nadanto bhairavān ravān ॥

पुनश्चातीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत् । तमवारयदाचार्यो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम् ॥

punaś cātītya vegena droṇānīkam upādravat । tam avārayad ācāryo velevodvr̥ttam arṇavam ॥

ललाटेऽताडयच्चैनं नाराचेन स्मयन्निव । ऊर्ध्वरश्मिरिवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः ॥

lalāṭe ’tāḍayac cainaṁ nārācena smayann iva । ūrdhvaraśmir ivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ ॥

स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फल्गुनो यथा । भीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम् ॥

sa manyamānas tv ācāryo mamāyaṁ phalguno yathā । bhīmaḥ kariṣyate pūjām ity uvāca vr̥kodaram ॥

भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुमरिवाहिनीम् । मामनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल ॥

bhīmasena na te śakyaṁ praveṣṭum arivāhinīm । mām anirjitya samare śatrumadhye mahābala ॥

यदि ते सोऽनुजः कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते मम । अनीकं न तु शक्यं भोः प्रवेष्टुमिह वै त्वया ॥

yadi te so ’nujaḥ kr̥ṣṇaḥ praviṣṭo ’numate mama । anīkaṁ na tu śakyaṁ bhoḥ praveṣṭum iha vai tvayā ॥

अथ भीमस्तु तच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यमपेतभीः । क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन् ॥

atha bhīmas tu tac chrutvā guror vākyam apetabhīḥ । kruddhaḥ provāca vai droṇaṁ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan ॥

तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम् । प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद्बलम् ॥

tavārjuno nānumate brahmabandho raṇājiram । praviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśed balam ॥

येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसि । नार्जुनोऽहं घृणी द्रोण भीमसेनोऽस्मि ते रिपुः ॥

yena vai paramāṁ pūjāṁ kurvatā mānito hy asi । nārjuno ’haṁ ghr̥ṇī droṇa bhīmaseno ’smi te ripuḥ ॥

पिता नस्त्वं गुरुर्बन्धुस्तथा पुत्रा हि ते वयम् । इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः ॥

pitā nas tvaṁ gurur bandhus tathā putrā hi te vayam । iti manyāmahe sarve bhavantaṁ praṇatāḥ sthitāḥ ॥

अद्य तद्विपरीतं ते वदतोऽस्मासु दृश्यते । यदि शत्रुं त्वमात्मानं मन्यसे तत्तथास्त्विह । एष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्यहम् ॥

adya tad viparītaṁ te vadato ’smāsu dr̥śyate । yadi śatruṁ tvam ātmānaṁ manyase tat tathāstv iha । eṣa te sadr̥śaṁ śatroḥ karma bhīmaḥ karomy aham ॥

अथोद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डमिवान्तकः । द्रोणायावसृजद्राजन्स रथादवपुप्लुवे ॥

athodbhrāmya gadāṁ bhīmaḥ kāladaṇḍam ivāntakaḥ । droṇāyāvasr̥jad rājan sa rathād avapupluve ॥

साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत्तदा । प्रामृद्नाच्च बहून्योधान्वायुर्वृक्षानिवौजसा ॥

sāśvasūtadhvajaṁ yānaṁ droṇasyāpothayat tadā । prāmr̥dnāc ca bahūn yodhān vāyur vr̥kṣān ivaujasā ॥

तं पुनः परिवव्रुस्ते तव पुत्रा रथोत्तमम् । अन्यं च रथमास्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः ॥

taṁ punaḥ parivavrus te tava putrā rathottamam । anyaṁ ca ratham āsthāya droṇaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी । अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ parākramī । agrataḥ syandanānīkaṁ śaravarṣair avākirat ॥

ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः । भीमं भीमबलं युद्धेऽयोधयंस्तु जयैषिणः ॥

te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥ । bhīmaṁ bhīmabalaṁ yuddhe ’yodhayaṁs tu jayaiṣiṇaḥ ॥

ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत् । सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥

tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṁ samākṣipat । sarvapāraśavīṁ tīkṣṇāṁ jighāṁsuḥ pāṇḍunandanam ॥

आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रचोदिताम् । द्विधा चिच्छेद तां भीमस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

āpatantīṁ mahāśaktiṁ tava putrapracoditām । dvidhā ciccheda tāṁ bhīmas tad adbhutam ivābhavat ॥

अथान्यैर्निशितैर्बाणैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम् । सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली ॥

athānyair niśitair bāṇaiḥ saṁkruddhaḥ kuṇḍabhedinam । suṣeṇaṁ dīrghanetraṁ ca tribhis trīn avadhīd balī ॥

ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम् । पुत्राणां तव वीराणां युध्यतामवधीत्पुनः ॥

tato vr̥ndārakaṁ vīraṁ kurūṇāṁ kīrtivardhanam । putrāṇāṁ tava vīrāṇāṁ yudhyatām avadhīt punaḥ ॥

अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनमेव च । त्रिभिस्त्रीनवधीद्भीमः पुनरेव सुतांस्तव ॥

abhayaṁ raudrakarmāṇaṁ durvimocanam eva ca । tribhis trīn avadhīd bhīmaḥ punar eva sutāṁs tava ॥

वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसा । भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात्पर्यवारयन् ॥

vadhyamānā mahārāja putrās tava balīyasā । bhīmaṁ praharatāṁ śreṣṭhaṁ samantāt paryavārayan ॥

विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम् । प्रहसन्निव कौन्तेयः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṁ ca te sutam । prahasann iva kaunteyaḥ śarair ninye yamakṣayam ॥

ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ । विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च ॥

tataḥ sudarśanaṁ vīraṁ putraṁ te bharatarṣabha । vivyādha samare tūrṇaṁ sa papāta mamāra ca ॥

सोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाशुगैः । दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पाण्डुनन्दनः ॥

so ’cireṇaiva kālena tad rathānīkam āśugaiḥ । diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pāṇḍunandanaḥ ॥

ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इव । वध्यमानाश्च समरे पुत्रास्तव विशां पते । प्राद्रवन्सरथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः ॥

tato vai rathaghoṣeṇa garjitena mr̥gā iva । vadhyamānāś ca samare putrās tava viśāṁ pate । prādravan sarathāḥ sarve bhīmasenabhayārditāḥ ॥

अनुयाय तु कौन्तेयः पुत्राणां ते महद्बलम् । विव्याध समरे राजन्कौरवेयान्समन्ततः ॥

anuyāya tu kaunteyaḥ putrāṇāṁ te mahad balam । vivyādha samare rājan kauraveyān samantataḥ ॥

वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः । त्यक्त्वा भीमं रणे यान्ति चोदयन्तो हयोत्तमान् ॥

vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥ । tyaktvā bhīmaṁ raṇe yānti codayanto hayottamān ॥

तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः । सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः ॥

tāṁs tu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥ । siṁhanādaravaṁ cakre bāhuśabdaṁ ca pāṇḍavaḥ ॥

तलशब्दं च सुमहत्कृत्वा भीमो महाबलः । व्यतीत्य रथिनश्चापि द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥

talaśabdaṁ ca sumahat kr̥tvā bhīmo mahābalaḥ । vyatītya rathinaś cāpi droṇānīkam upādravat ॥