Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । तमप्रतिमसत्त्वौजोबलवीर्यपराक्रमम् । हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ॥

janamejaya uvāca । tam apratimasattvaujobalavīryaparākramam । hataṁ devavrataṁ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā ॥

धृतराष्ट्रस्तदा राजा शोकव्याकुलचेतनः । किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान् ॥

dhr̥tarāṣṭras tadā rājā śokavyākulacetanaḥ । kim aceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān ॥

तस्य पुत्रो हि भगवन्भीष्मद्रोणमुखै रथैः । पराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान्राज्यमिच्छति ॥

tasya putro hi bhagavan bhīṣmadroṇamukhai rathaiḥ । parājitya maheṣvāsān pāṇḍavān rājyam icchati ॥

तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम् । यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ॥

tasmin hate tu bhagavan ketau sarvadhanuṣmatām । yad aceṣṭata kauravyas tan me brūhi dvijottama ॥

वैशंपायन उवाच । निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः । लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । nihataṁ pitaraṁ śrutvā dhr̥tarāṣṭro janādhipaḥ । lebhe na śāntiṁ kauravyaś cintāśokaparāyaṇaḥ ॥

तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत् । आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा ॥

tasya cintayato duḥkham aniśaṁ pārthivasya tat । ājagāma viśuddhātmā punar gāvalgaṇis tadā ॥

शिबिरात्संजयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम् । आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत ॥

śibirāt saṁjayaṁ prāptaṁ niśi nāgāhvayaṁ puram । āmbikeyo mahārāja dhr̥tarāṣṭro ’nvapr̥cchata ॥

श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम् । पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा ॥

śrutvā bhīṣmasya nidhanam aprahr̥ṣṭamanā bhr̥śam । putrāṇāṁ jayam ākāṅkṣan vilalāpāturo yathā ॥

धृतराष्ट्र उवाच । संसाध्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् । किमकार्षुः परं तात कुरवः कालचोदिताः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁsādhya tu mahātmānaṁ bhīṣmaṁ bhīmaparākramam । kim akārṣuḥ paraṁ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ ॥

तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महौजसि । किं नु स्वित्कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे ॥

tasmin vinihate śūre durādharṣe mahaujasi । kiṁ nu svit kuravo ’kārṣur nimagnāḥ śokasāgare ॥

तदुदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि संजय । भयमुत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

tad udīrṇaṁ mahat sainyaṁ trailokyasyāpi saṁjaya । bhayam utpādayet tīvraṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा । यदकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

devavrate tu nihate kurūṇām r̥ṣabhe tadā । yad akārṣur nr̥patayas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम । यत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājann ekamanā vacanaṁ bruvato mama । yat te putrās tadākārṣur hate devavrate mr̥dhe ॥

निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमे । तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक् ॥

nihate tu tadā bhīṣme rājan satyaparākrame । tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca prādhyāyanta pr̥thak pr̥thak ॥

विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशाम्य ते । स्वधर्मं निन्दमानाश्च प्रणिपत्य महात्मने ॥

vismitāś ca prahr̥ṣṭāś ca kṣatradharmaṁ niśāmya te । svadharmaṁ nindamānāś ca praṇipatya mahātmane ॥

शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामिततेजसे । सोपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः ॥

śayanaṁ kalpayām āsur bhīṣmāyāmitatejase । sopadhānaṁ naravyāghra śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम् । अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥

vidhāya rakṣāṁ bhīṣmāya samābhāṣya parasparam । anumānya ca gāṅgeyaṁ kr̥tvā cāpi pradakṣiṇam ॥

क्रोधसंरक्तनयनाः समवेक्ष्य परस्परम् । पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥

krodhasaṁraktanayanāḥ samavekṣya parasparam । punar yuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ ॥

ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां च महास्वनैः । तावकानामनीकानि परेषां चापि निर्ययुः ॥

tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṁ ca mahāsvanaiḥ । tāvakānām anīkāni pareṣāṁ cāpi niryayuḥ ॥

व्यावृत्तेऽहनि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते । अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः ॥

vyāvr̥tte ’hani rājendra patite jāhnavīsute । amarṣavaśam āpannāḥ kālopahatacetasaḥ ॥

अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः । निर्ययुर्भरतश्रेष्ठाः शस्त्राण्यादाय सर्वशः ॥

anādr̥tya vacaḥ pathyaṁ gāṅgeyasya mahātmanaḥ । niryayur bharataśreṣṭhāḥ śastrāṇy ādāya sarvaśaḥ ॥

मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छांतनवस्य च । कौरव्या मृत्युसाद्भूताः सहिताः सर्वराजभिः ॥

mohāt tava saputrasya vadhāc chāṁtanavasya ca । kauravyā mr̥tyusād bhūtāḥ sahitāḥ sarvarājabhiḥ ॥

अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले । भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते ॥

ajāvaya ivāgopā vane śvāpadasaṁkule । bhr̥śam udvignamanaso hīnā devavratena te ॥

पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी । द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना ॥

patite bharataśreṣṭhe babhūva kuruvāhinī । dyaur ivāpetanakṣatrā hīnaṁ kham iva vāyunā ॥

विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथा । आसुरीव यथा सेना निगृहीते पुरा बलौ ॥

vipannasasyeva mahī vāk caivāsaṁskr̥tā yathā । āsurīva yathā senā nigr̥hīte purā balau ॥

विधवेव वरारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा । वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा ॥

vidhaveva varārohā śuṣkatoyeva nimnagā । vr̥kair iva vane ruddhā pr̥ṣatī hatayūthapā ॥

स्वाधर्षा हतसिंहेव महती गिरिकन्दरा । भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जाह्नवीसुते ॥

svādharṣā hatasiṁheva mahatī girikandarā । bhāratī bharataśreṣṭha patite jāhnavīsute ॥

विष्वग्वातहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे । बलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता ॥

viṣvagvātahatā rugṇā naur ivāsīn mahārṇave । balibhiḥ pāṇḍavair vīrair labdhalakṣair bhr̥śārditā ॥

सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा । विषण्णभूयिष्ठनरा कृपणा द्रष्टुमाबभौ ॥

sā tadāsīd bhr̥śaṁ senā vyākulāśvarathadvipā । viṣaṇṇabhūyiṣṭhanarā kr̥paṇā draṣṭum ābabhau ॥

तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः । पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते । कर्णं हि कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः ॥

tasyāṁ trastā nr̥patayaḥ sainikāś ca pr̥thagvidhāḥ । pātāla iva majjanto hīnā devavratena te । karṇaṁ hi kuravo ’smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ ॥

सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम् । बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः ॥

sarvaśastrabhr̥tāṁ śreṣṭhaṁ rocamānam ivātithim । bandhum āpadgatasyeva tam evopāgaman manaḥ ॥

चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः । राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम् ॥

cukruśuḥ karṇa karṇeti tatra bhārata pārthivāḥ । rādheyaṁ hitam asmākaṁ sūtaputraṁ tanutyajam ॥

स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाः । सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमाह्वयत माचिरम् ॥

sa hi nāyudhyata tadā daśāhāni mahāyaśāḥ । sāmātyabandhuḥ karṇo vai tam āhvayata māciram ॥

भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः । रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु । संख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन्नरर्षभः ॥

bhīṣmeṇa hi mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ । ratheṣu gaṇyamāneṣu balavikramaśāliṣu । saṁkhyāto ’rdharathaḥ karṇo dviguṇaḥ san nararṣabhaḥ ॥

रथातिरथसंख्यायां योऽग्रणीः शूरसंमतः । पितृवित्ताम्बुदेवेशानपि यो योद्धुमुत्सहेत् ॥

rathātirathasaṁkhyāyāṁ yo ’graṇīḥ śūrasaṁmataḥ । pitr̥vittāmbudeveśān api yo yoddhum utsahet ॥

स तु तेनैव कोपेन राजन्गाङ्गेयमुक्तवान् । त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कथंचन ॥

sa tu tenaiva kopena rājan gāṅgeyam uktavān । tvayi jīvati kauravya nāhaṁ yotsye kathaṁ cana ॥

त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे । दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव ॥

tvayā tu pāṇḍaveyeṣu nihateṣu mahāmr̥dhe । duryodhanam anujñāpya vanaṁ yāsyāmi kaurava ॥

पाण्डवैर्वा हते भीष्मे त्वयि स्वर्गमुपेयुषि । हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान्यान्मन्यसे रथान् ॥

pāṇḍavair vā hate bhīṣme tvayi svargam upeyuṣi । hantāsmy ekarathenaiva kr̥tsnān yān manyase rathān ॥

एवमुक्त्वा महाराज दशाहानि महायशाः । नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संमते ॥

evam uktvā mahārāja daśāhāni mahāyaśāḥ । nāyudhyata tataḥ karṇaḥ putrasya tava saṁmate ॥

भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य पार्थिव । जघान समरे योधानसंख्येयपराक्रमः ॥

bhīṣmaḥ samaravikrāntaḥ pāṇḍaveyasya pārthiva । jaghāna samare yodhān asaṁkhyeyaparākramaḥ ॥

तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि । त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्तर्तुकामा इव प्लवम् ॥

tasmiṁs tu nihate śūre satyasaṁdhe mahaujasi । tvatsutāḥ karṇam asmārṣus tartukāmā iva plavam ॥

तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिः । हा कर्ण इति चाक्रन्दन्कालोऽयमिति चाब्रुवन् ॥

tāvakās tava putrāś ca sahitāḥ sarvarājabhiḥ । hā karṇa iti cākrandan kālo ’yam iti cābruvan ॥

जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम् । अगमन्नो मनः कर्णं बन्धुमात्ययिकेष्विव ॥

jāmadagnyābhyanujñātam astre durvārapauruṣam । agaman no manaḥ karṇaṁ bandhum ātyayikeṣv iva ॥

स हि शक्तो रणे राजंस्त्रातुमस्मान्महाभयात् । त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात् ॥

sa hi śakto raṇe rājaṁs trātum asmān mahābhayāt । tridaśān iva govindaḥ satataṁ sumahābhayāt ॥

वैशंपायन उवाच । तथा कर्णं युधि वरं कीर्तयन्तं पुनः पुनः । आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā karṇaṁ yudhi varaṁ kīrtayantaṁ punaḥ punaḥ । āśīviṣavad ucchvasya dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam ॥

यत्तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्वो मनस्तदा । अप्यपश्यत राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम् ॥

yat tad vaikartanaṁ karṇam agamad vo manas tadā । apy apaśyata rādheyaṁ sūtaputraṁ tanutyajam ॥

अपि तन्न मृषाकार्षीद्युधि सत्यपराक्रमः । संभ्रान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छताम् ॥

api tan na mr̥ṣākārṣīd yudhi satyaparākramaḥ । saṁbhrāntānāṁ tadārtānāṁ trastānāṁ trāṇam icchatām ॥

अपि तत्पूरयां चक्रे धनुर्धरवरो युधि । यत्तद्विनिहते भीष्मे कौरवाणामपावृतम् ॥

api tat pūrayāṁ cakre dhanurdharavaro yudhi । yat tad vinihate bhīṣme kauravāṇām apāvr̥tam ॥

तत्खण्डं पूरयामास परेषामादधद्भयम् । कृतवान्मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि ॥

tat khaṇḍaṁ pūrayām āsa pareṣām ādadhad bhayam । kr̥tavān mama putrāṇāṁ jayāśāṁ saphalām api ॥