Adhyāya 97

धृतराष्ट्र उवाच । आर्जुनिं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथम् । अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ārjuniṁ samare śūraṁ vinighnantaṁ mahāratham । alambusaḥ kathaṁ yuddhe pratyayudhyata saṁjaya ॥

आर्श्यशृङ्गिं कथं चापि सौभद्रः परवीरहा । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथा वृत्तं स्म संयुगे ॥

ārśyaśr̥ṅgiṁ kathaṁ cāpi saubhadraḥ paravīrahā । tan mamācakṣva tattvena yathā vr̥ttaṁ sma saṁyuge ॥

धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संजय । भीमो वा बलिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः ॥

dhanaṁjayaś ca kiṁ cakre mama sainyeṣu saṁjaya । bhīmo vā balināṁ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ ॥

नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कुशलो ह्यसि संजय ॥

nakulaḥ sahadevo vā sātyakir vā mahārathaḥ । etad ācakṣva me sarvaṁ kuśalo hy asi saṁjaya ॥

संजय उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं लोमहर्षणम् । यथाभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष ॥

saṁjaya uvāca । hanta te ’haṁ pravakṣyāmi saṁgrāmaṁ lomaharṣaṇam । yathābhūd rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa ॥

अर्जुनश्च यथा संख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः । नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम् ॥

arjunaś ca yathā saṁkhye bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca raṇe cakruḥ parākramam ॥

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाः । अद्भुतानि विचित्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ । adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇy abhītavat ॥

अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम् । विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

alambusas tu samare abhimanyuṁ mahāratham । vinadya sumahānādaṁ tarjayitvā muhur muhuḥ । abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

सौभद्रोऽपि रणे राजन्सिंहवद्विनदन्मुहुः । आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं पितुरत्यन्तवैरिणम् ॥

saubhadro ’pi raṇe rājan siṁhavad vinadan muhuḥ । ārśyaśr̥ṅgiṁ maheṣvāsaṁ pitur atyantavairiṇam ॥

ततः समेयतुः संख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ । रथाभ्यां रथिनां श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ । मायावी राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रज्ञश्च फाल्गुनिः ॥

tataḥ sameyatuḥ saṁkhye tvaritau nararākṣasau । rathābhyāṁ rathināṁ śreṣṭhau yathā vai devadānavau । māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaś ca phālguniḥ ॥

ततः कार्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः । आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥

tataḥ kārṣṇir mahārāja niśitaiḥ sāyakais tribhiḥ । ārśyaśr̥ṅgiṁ raṇe viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ ॥

अलम्बुसोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णिं नवभिराशुगैः । हृदि विव्याध वेगेन तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥

alambuso ’pi saṁkruddhaḥ kārṣṇiṁ navabhir āśugaiḥ । hr̥di vivyādha vegena tottrair iva mahādvipam ॥

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः । अर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयामास भारत ॥

tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ । arjunasya sutaṁ saṁkhye pīḍayām āsa bhārata ॥

अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवतिं नतपर्वणाम् । चिक्षेप निशितान्बाणान्राक्षसस्य महोरसि ॥

abhimanyus tataḥ kruddho navatiṁ nataparvaṇām । cikṣepa niśitān bāṇān rākṣasasya mahorasi ॥

ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मणि । स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः । पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः ॥

te tasya viviśus tūrṇaṁ kāyaṁ nirbhidya marmaṇi । sa tair vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ । puṣpitaiḥ kiṁśukai rājan saṁstīrṇa iva parvataḥ ॥

स धारयञ्शरान्हेमपुङ्खानपि महाबलः । विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः ॥

sa dhārayañ śarān hemapuṅkhān api mahābalaḥ । vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ ॥

ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिर्महाबलः । महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णिं छादयामास पत्रिभिः ॥

tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśr̥ṅgir mahābalaḥ । mahendrapratimaṁ kārṣṇiṁ chādayām āsa patribhiḥ ॥

तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः । अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम् ॥

tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ । abhimanyuṁ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam ॥

तथैवार्जुनिनिर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः । अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम् ॥

tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ । alambusaṁ vinirbhidya prāviśanta dharātalam ॥

सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः संनतपर्वभिः । चक्रे विमुखमासाद्य मयं शक्र इवाहवे ॥

saubhadras tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । cakre vimukham āsādya mayaṁ śakra ivāhave ॥

विमुखं च ततो रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा । प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीं परतापनः ॥

vimukhaṁ ca tato rakṣo vadhyamānaṁ raṇe ’riṇā । prāduścakre mahāmāyāṁ tāmasīṁ paratāpanaḥ ॥

ततस्ते तमसा सर्वे हृता ह्यासन्महीतले । नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे ॥

tatas te tamasā sarve hr̥tā hy āsan mahītale । nābhimanyum apaśyanta naiva svān na parān raṇe ॥

अभिमन्युश्च तद्दृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः । प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दनः ॥

abhimanyuś ca tad dr̥ṣṭvā ghorarūpaṁ mahat tamaḥ । prāduścakre ’stram atyugraṁ bhāskaraṁ kurunandanaḥ ॥

ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते । तां चापि जघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ॥

tataḥ prakāśam abhavaj jagat sarvaṁ mahīpate । tāṁ cāpi jaghnivān māyāṁ rākṣasasya durātmanaḥ ॥

संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः । छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥

saṁkruddhaś ca mahāvīryo rākṣasendraṁ narottamaḥ । chādayām āsa samare śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

बह्वीस्तथान्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा । सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः ॥

bahvīs tathānyā māyāś ca prayuktās tena rakṣasā । sarvāstravid ameyātmā vārayām āsa phālguniḥ ॥

हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः । रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात् ॥

hatamāyaṁ tato rakṣo vadhyamānaṁ ca sāyakaiḥ । rathaṁ tatraiva saṁtyajya prādravan mahato bhayāt ॥

तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे । आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह । मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव ॥

tasmin vinirjite tūrṇaṁ kūṭayodhini rākṣase । ārjuniḥ samare sainyaṁ tāvakaṁ saṁmamarda ha । madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṁ padminīm iva ॥

ततः शांतनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाभिविद्रुतम् । महता रथवंशेन सौभद्रं पर्यवारयत् ॥

tataḥ śāṁtanavo bhīṣmaḥ sainyaṁ dr̥ṣṭvābhividrutam । mahatā rathavaṁśena saubhadraṁ paryavārayat ॥

कोष्ठकीकृत्य तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथाः । एकं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम् ॥

koṣṭhakīkr̥tya taṁ vīraṁ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ । ekaṁ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakair dr̥ḍham ॥

स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः । सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च ॥

sa teṣāṁ rathināṁ vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ । sadr̥śo vāsudevasya vikrameṇa balena ca ॥

उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च । रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

ubhayoḥ sadr̥śaṁ karma sa pitur mātulasya ca । raṇe bahuvidhaṁ cakre sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

ततो धनंजयो राजन्विनिघ्नंस्तव सैनिकान् । आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः ॥

tato dhanaṁjayo rājan vinighnaṁs tava sainikān । āsasāda raṇe bhīṣmaṁ putraprepsur amarṣaṇaḥ ॥

तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव । आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥

tathaiva samare rājan pitā devavratas tava । āsasāda raṇe pārthaṁ svarbhānur iva bhāskaram ॥

ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव विशां पते । परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः ॥

tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrās tava viśāṁ pate । parivavrū raṇe bhīṣmaṁ jugupuś ca samantataḥ ॥

तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनंजयम् । रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan parivārya dhanaṁjayam । raṇāya mahate yuktā daṁśitā bharatarṣabha ॥

शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम् । अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ॥

śāradvatas tato rājan bhīṣmasya pramukhe sthitam । arjunaṁ pañcaviṁśatyā sāyakānāṁ samācinot ॥

प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः । पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥

pratyudgamyātha vivyādha sātyakis taṁ śitaiḥ śaraiḥ । pāṇḍavapriyakāmārthaṁ śārdūla iva kuñjaram ॥

गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः । हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥

gautamo ’pi tvarāyukto mādhavaṁ navabhiḥ śaraiḥ । hr̥di vivyādha saṁkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ ॥

शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धो भृशं विद्धो महारथः । गौतमान्तकरं घोरं समादत्त शिलीमुखम् ॥

śaineyo ’pi tataḥ kruddho bhr̥śaṁ viddho mahārathaḥ । gautamāntakaraṁ ghoraṁ samādatta śilīmukham ॥

तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम् । द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः ॥

tam āpatantaṁ vegena śakrāśanisamadyutim । dvidhā ciccheda saṁkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ ॥

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरम् । अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा ॥

samutsr̥jyātha śaineyo gautamaṁ rathināṁ varam । abhyadravad raṇe drauṇiṁ rāhuḥ khe śaśinaṁ yathā ॥

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत । अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः ॥

tasya droṇasutaś cāpaṁ dvidhā ciccheda bhārata । athainaṁ chinnadhanvānaṁ tāḍayām āsa sāyakaiḥ ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम् । द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

so ’nyat kārmukam ādāya śatrughnaṁ bhārasādhanam । drauṇiṁ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvor urasi cārpayat ॥

स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः । निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिमुपाश्रितः ॥

sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṁ kaśmalāyutaḥ । niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭim upāśritaḥ ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समर्दयत् ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ droṇaputraḥ pratāpavān । vārṣṇeyaṁ samare kruddho nārācena samardayat ॥

शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम् । वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा ॥

śaineyaṁ sa tu nirbhidya prāviśad dharaṇītalam । vasantakāle balavān bilaṁ sarpaśiśur yathā ॥

ततोऽपरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम् । चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं ननाद च ॥

tato ’pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam । ciccheda samare drauṇiḥ siṁhanādaṁ nanāda ca ॥

पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत । निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम् ॥

punaś cainaṁ śarair ghoraiś chādayām āsa bhārata । nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram ॥

सात्यकिश्च महाराज शरजालं निहत्य तत् । द्रौणिमभ्यपतत्तूर्णं शरजालैरनेकधा ॥

sātyakiś ca mahārāja śarajālaṁ nihatya tat । drauṇim abhyapatat tūrṇaṁ śarajālair anekadhā ॥

तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवीरहा । विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा ॥

tāpayām āsa ca drauṇiṁ śaineyaḥ paravīrahā । vimukto meghajālena yathaiva tapanas tathā ॥

शराणां च सहस्रेण पुनरेनं समुद्यतम् । सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः ॥

śarāṇāṁ ca sahasreṇa punar enaṁ samudyatam । sātyakiś chādayām āsa nanāda ca mahābalaḥ ॥

दृष्ट्वा पुत्रं तथा ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम् । अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान् ॥

dr̥ṣṭvā putraṁ tathā grastaṁ rāhuṇeva niśākaram । abhyadravata śaineyaṁ bhāradvājaḥ pratāpavān ॥

विव्याध च पृषत्केन सुतीक्ष्णेन महामृधे । परीप्सन्स्वसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभितापितम् ॥

vivyādha ca pr̥ṣatkena sutīkṣṇena mahāmr̥dhe । parīpsan svasutaṁ rājan vārṣṇeyenābhitāpitam ॥

सात्यकिस्तु रणे जित्वा गुरुपुत्रं महारथम् । द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः ॥

sātyakis tu raṇe jitvā guruputraṁ mahāratham । droṇaṁ vivyādha viṁśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ ॥

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः श्वेतवाहनः । अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः ॥

tadantaram ameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ । abhyadravad raṇe kruddho droṇaṁ prati mahārathaḥ ॥

ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे । यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले ॥

tato droṇaś ca pārthaś ca sameyātāṁ mahāmr̥dhe । yathā budhaś ca śukraś ca mahārāja nabhastale ॥