Adhyāya 96

संजय उवाच । अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः । अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत् । विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः ॥

saṁjaya uvāca । abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgais turagottamaiḥ । abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṁ mahat । vikirañ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ ॥

न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम् । शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम् । निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुपुंगवाः ॥

na śekuḥ samare kruddhaṁ saubhadram arisūdanam । śastraughiṇaṁ gāhamānaṁ senāsāgaram akṣayam । nivārayitum apy ājau tvadīyāḥ kurupuṁgavāḥ ॥

तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाः । क्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम् ॥

tena muktā raṇe rājañ śarāḥ śatrunibarhaṇāḥ । kṣatriyān anayañ śūrān pretarājaniveśanam ॥

यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलनाशीविषोपमान् । सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान् ॥

yamadaṇḍopamān ghorāñ jvalanāśīviṣopamān । saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayām āsa sāyakān ॥

रथिनं च रथात्तूर्णं हयपृष्ठाच्च सादिनम् । गजारोहांश्च सगजान्पातयामास फाल्गुनिः ॥

rathinaṁ ca rathāt tūrṇaṁ hayapr̥ṣṭhāc ca sādinam । gajārohāṁś ca sagajān pātayām āsa phālguniḥ ॥

तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्येऽद्भुतं नृपाः । पूजयां चक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् ॥

tasya tat kurvataḥ karma mahat saṁkhye ’dbhutaṁ nr̥pāḥ । pūjayāṁ cakrire hr̥ṣṭāḥ praśaśaṁsuś ca phālgunim ॥

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयन्बह्वशोभत । तूलराशिमिवाधूय मारुतः सर्वतोदिशम् ॥

tāny anīkāni saubhadro drāvayan bahv aśobhata । tūlarāśim ivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam ॥

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः ॥

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata । trātāraṁ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ ॥

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तमः । अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥

vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ । abhimanyuḥ sthito rājan vidhūmo ’gnir iva jvalan ॥

न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुररिघातिनम् । प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतंगाः कालचोदिताः ॥

na cainaṁ tāvakāḥ sarve viṣehur arighātinam । pradīptaṁ pāvakaṁ yadvat pataṁgāḥ kālacoditāḥ ॥

प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः । अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत् ॥

praharan sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ । adr̥śyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhr̥t ॥

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे चरतो दिशः । तोयदेषु यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥

hemapr̥ṣṭhaṁ dhanuś cāsya dadr̥śe carato diśaḥ । toyadeṣu yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāḥ ॥

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे । वनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः ॥

śarāś ca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṁyuge । vanāt phulladrumād rājan bhramarāṇām iva vrajāḥ ॥

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः । रथेन मेघघोषेण ददृशुर्नान्तरं जनाः ॥

tathaiva caratas tasya saubhadrasya mahātmanaḥ । rathena meghaghoṣeṇa dadr̥śur nāntaraṁ janāḥ ॥

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च स बृहद्बलम् । सैन्धवं च महेष्वासं व्यचरल्लघु सुष्ठु च ॥

mohayitvā kr̥paṁ droṇaṁ drauṇiṁ ca sa br̥hadbalam । saindhavaṁ ca maheṣvāsaṁ vyacaral laghu suṣṭhu ca ॥

मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम मारिष । सूर्यमण्डलसंकाशं तपतस्तव वाहिनीम् ॥

maṇḍalīkr̥tam evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa । sūryamaṇḍalasaṁkāśaṁ tapatas tava vāhinīm ॥

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं शरार्चिभिः । द्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṁ śarārcibhiḥ । dviphalgunam imaṁ lokaṁ menire tasya karmabhiḥ ॥

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः । बभ्राम तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव ॥

tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ । babhrāma tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva ॥

द्रावयित्वा च तत्सैन्यं कम्पयित्वा महारथान् । नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः ॥

drāvayitvā ca tat sainyaṁ kampayitvā mahārathān । nandayām āsa suhr̥do mayaṁ jitveva vāsavaḥ ॥

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे । चक्रुरार्तस्वरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥

tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṁyuge । cakrur ārtasvaraṁ ghoraṁ parjanyaninadopamam ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य मारिष । मारुतोद्धूतवेगस्य समुद्रस्येव पर्वणि । दुर्योधनस्तदा राजा आर्श्यशृङ्गिमभाषत ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ tava sainyasya māriṣa । mārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇi । duryodhanas tadā rājā ārśyaśr̥ṅgim abhāṣata ॥

एष कार्ष्णिर्महेष्वासो द्वितीय इव फल्गुनः । चमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव ॥

eṣa kārṣṇir maheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ । camūṁ drāvayate krodhād vr̥tro devacamūm iva ॥

तस्य नान्यं प्रपश्यामि संयुगे भेषजं महत् । ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् ॥

tasya nānyaṁ prapaśyāmi saṁyuge bheṣajaṁ mahat । r̥te tvāṁ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam ॥

स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे । वयं पार्थान्हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥

sa gatvā tvaritaṁ vīraṁ jahi saubhadram āhave । vayaṁ pārthān haniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ ॥

स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् । नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः ॥

sa evam ukto balavān rākṣasendraḥ pratāpavān । prayayau samare tūrṇaṁ tava putrasya śāsanāt । nardamāno mahānādaṁ prāvr̥ṣīva balāhakaḥ ॥

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद्बलम् । प्राचलत्सर्वतो राजन्पूर्यमाण इवार्णवः ॥

tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṁ mahad balam । prācalat sarvato rājan pūryamāṇa ivārṇavaḥ ॥

बहवश्च नरा राजंस्तस्य नादेन भीषिताः । प्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले ॥

bahavaś ca narā rājaṁs tasya nādena bhīṣitāḥ । priyān prāṇān parityajya nipetur dharaṇītale ॥

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृहीतशरासनः । नृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत् ॥

kārṣṇiś cāpi mudā yuktaḥ pragr̥hītaśarāsanaḥ । nr̥tyann iva rathopasthe tad rakṣaḥ samupādravat ॥

ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनिं रणे । नातिदूरे स्थितस्तस्य द्रावयामास वै चमूम् ॥

tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṁprāpyaivārjuniṁ raṇe । nātidūre sthitas tasya drāvayām āsa vai camūm ॥

सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूः । प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेना यथा बलिम् ॥

sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṁ mahācamūḥ । pratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim ॥

विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिष । रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे ॥

vimardaḥ sumahān āsīt tasya sainyasya māriṣa । rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṁyuge ॥

ततः शरसहस्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् । व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयद्वै पराक्रमम् ॥

tataḥ śarasahasrais tāṁ pāṇḍavānāṁ mahācamūm । vyadrāvayad raṇe rakṣo darśayad vai parākramam ॥

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी । रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात् ॥

sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānām anīkinī । rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt ॥

तां प्रमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणो यथा । ततोऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान् ॥

tāṁ pramr̥dya tataḥ senāṁ padminīṁ vāraṇo yathā । tato ’bhidudrāva raṇe draupadeyān mahābalān ॥

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः । राक्षसं दुद्रुवुः सर्वे ग्रहाः पञ्च यथा रविम् ॥

te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ । rākṣasaṁ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim ॥

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः । यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः ॥

vīryavadbhis tatas tais tu pīḍito rākṣasottamaḥ । yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ ॥

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः । सर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः ॥

prativindhyas tato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ । sarvapāraśavais tūrṇam akuṇṭhāgrair mahābalaḥ ॥

स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः । मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥

sa tair bhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ । marīcibhir ivārkasya saṁsyūto jalado mahān ॥

विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः । आर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः ॥

viṣaktaiḥ sa śaraiś cāpi tapanīyaparicchadaiḥ । ārśyaśr̥ṅgir babhau rājan dīptaśr̥ṅga ivācalaḥ ॥

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे । विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः ॥

tatas te bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṁ mahāhave । vivyadhur niśitair bāṇais tapanīyavibhūṣitaiḥ ॥

स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिव । अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे ॥

sa nirbhinnaḥ śarair ghorair bhujagaiḥ kopitair iva । alambuso bhr̥śaṁ rājan nāgendra iva cukrudhe ॥

सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष । प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः ॥

so ’tividdho mahārāja muhūrtam atha māriṣa । praviveśa tamo dīrghaṁ pīḍitas tair mahārathaiḥ ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः । चिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ krodhena dviguṇīkr̥taḥ । ciccheda sāyakais teṣāṁ dhvajāṁś caiva dhanūṁṣi ca ॥

एकैकं च त्रिभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव । अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः ॥

ekaikaṁ ca tribhir bāṇair ājaghāna smayann iva । alambuso rathopasthe nr̥tyann iva mahārathaḥ ॥

त्वरमाणश्च संक्रुद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् । जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः ॥

tvaramāṇaś ca saṁkruddho hayāṁs teṣāṁ mahātmanām । jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṁś ca mahābalaḥ ॥

बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश्चैनान्सुसंशितैः । शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bibheda ca susaṁhr̥ṣṭaḥ punaś cainān susaṁśitaiḥ । śarair bahuvidhākāraiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसः । अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः ॥

virathāṁś ca maheṣvāsān kr̥tvā tatra sa rākṣasaḥ । abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ ॥

तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना । दृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत् ॥

tān arditān raṇe tena rākṣasena durātmanā । dr̥ṣṭvārjunasutaḥ saṁkhye rākṣasaṁ samupādravat ॥

तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिव । ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ vr̥travāsavayor iva । dadr̥śus tāvakāḥ sarve pāṇḍavāś ca mahārathāḥ ॥

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् । महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ । परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि ॥

tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam । mahābalau mahārāja krodhasaṁraktalocanau । parasparam avekṣetāṁ kālānalasamau yudhi ॥

तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः । यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोरिव ॥

tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ । yathā devāsure yuddhe śakraśambarayor iva ॥