Adhyāya 91

संजय उवाच । तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा । गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च ॥

saṁjaya uvāca । tasmin mahati saṁkrande rājā duryodhanas tadā । gāṅgeyam upasaṁgamya vinayenābhivādya ca ॥

तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे । घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम् ॥

tasya sarvaṁ yathāvr̥ttam ākhyātum upacakrame । ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam ॥

कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः । अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम् ॥

kathayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ । abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṁ kurupitāmaham ॥

भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः । पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो ॥

bhavantaṁ samupāśritya vāsudevaṁ yathā paraiḥ । pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho ॥

एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम । निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप ॥

ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama । nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṁ paraṁtapa ॥

सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः । घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः ॥

so ’haṁ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ । ghaṭotkacaṁ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ ॥

तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः । तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप ॥

tan me dahati gātrāṇi śuṣkavr̥kṣam ivānalaḥ । tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṁtapa ॥

राक्षसापसदं हन्तुं स्वयमेव पितामह । त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि ॥

rākṣasāpasadaṁ hantuṁ svayam eva pitāmaha । tvāṁ samāśritya durdharṣaṁ tan me kartuṁ tvam arhasi ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम । दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ rājño bharatasattama । duryodhanam idaṁ vākyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt ॥

शृणु राजन्मम वचो यत्त्वा वक्ष्यामि कौरव । यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप ॥

śr̥ṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava । yathā tvayā mahārāja vartitavyaṁ paraṁtapa ॥

आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम । धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदानघ ॥

ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsv ariṁdama । dharmarājena saṁgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha ॥

अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः । राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानमृच्छति ॥

arjunena yamābhyāṁ vā bhīmasenena vā punaḥ । rājadharmaṁ puraskr̥tya rājā rājānam r̥cchati ॥

अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः । शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः ॥

ahaṁ droṇaḥ kr̥po drauṇiḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ । śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ ॥

तव च भ्रातरः शूरा दुःशासनपुरोगमाः । त्वदर्थं प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम् ॥

tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ । tvadarthaṁ pratiyotsyāmo rākṣasaṁ taṁ mahābalam ॥

तस्मिन्रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् । अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः । भगदत्तो महीपालः पुरंदरसमो युधि ॥

tasmin raudre rākṣasendre yadi te hr̥cchayo mahān । ayaṁ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ । bhagadatto mahīpālaḥ puraṁdarasamo yudhi ॥

एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत् । समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

etāvad uktvā rājānaṁ bhagadattam athābravīt । samakṣaṁ pārthivendrasya vākyaṁ vākyaviśāradaḥ ॥

गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् । वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् । राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा ॥

gaccha śīghraṁ mahārāja haiḍimbaṁ yuddhadurmadam । vārayasva raṇe yatto miṣatāṁ sarvadhanvinām । rākṣasaṁ krūrakarmāṇaṁ yathendras tārakaṁ purā ॥

तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप । समागमश्च बहुभिः पुराभूदसुरैः सह ॥

tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṁtapa । samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha ॥

त्वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे । स्वबलेन वृतो राजञ्जहि राक्षसपुंगवम् ॥

tvaṁ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave । svabalena vr̥to rājañ jahi rākṣasapuṁgavam ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः । प्रययौ सिंहनादेन परानभिमुखो द्रुतम् ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ bhīṣmasya pr̥tanāpateḥ । prayayau siṁhanādena parān abhimukho drutam ॥

तमाद्रवन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तमिव तोयदम् । अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः ॥

tam ādravantaṁ saṁprekṣya garjantam iva toyadam । abhyavartanta saṁkruddhāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ ॥

भीमसेनोऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च मारिष ॥

bhīmaseno ’bhimanyuś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । draupadeyāḥ satyadhr̥tiḥ kṣatradevaś ca māriṣa ॥

चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा । सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तोऽप्युपाद्रवत् ॥

cedipo vasudānaś ca daśārṇādhipatis tathā । supratīkena tāṁś cāpi bhagadatto ’py upādravat ॥

ततः समभवद्युद्धं घोररूपं भयानकम् । पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayānakam । pāṇḍūnāṁ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam ॥

प्रमुक्ता रथिभिर्बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः । ते निपेतुर्महाराज नागेषु च रथेषु च ॥

pramuktā rathibhir bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ । te nipetur mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca ॥

प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः । परस्परं समासाद्य संनिपेतुरभीतवत् ॥

prabhinnāś ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ । parasparaṁ samāsādya saṁnipetur abhītavat ॥

मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर्महाहवे । बिभिदुर्दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम् ॥

madāndhā roṣasaṁrabdhā viṣāṇāgrair mahāhave । bibhidur dantamusalaiḥ samāsādya parasparam ॥

हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिरास्थिताः । चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुरितरेतरम् ॥

hayāś ca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhir āsthitāḥ । coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṁ nipetur itaretaram ॥

पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः । न्यपतन्त तदा भूमौ शतशोऽथ सहस्रशः ॥

pādātāś ca padātyoghais tāḍitāḥ śaktitomaraiḥ । nyapatanta tadā bhūmau śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

रथिनश्च तथा राजन्कर्णिनालीकसायकैः । निहत्य समरे वीरान्सिंहनादान्विनेदिरे ॥

rathinaś ca tathā rājan karṇinālīkasāyakaiḥ । nihatya samare vīrān siṁhanādān vinedire ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे । भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनमथाद्रवत् ॥

tasmiṁs tathā vartamāne saṁgrāme lomaharṣaṇe । bhagadatto maheṣvāso bhīmasenam athādravat ॥

कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम् । पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वतः ॥

kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam । parvatena yathā toyaṁ sravamāṇena sarvataḥ ॥

किरञ्शरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः । ऐरावतस्थो मघवान्वारिधारा इवानघ ॥

kirañ śarasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ । airāvatastho maghavān vāridhārā ivānagha ॥

स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥

sa bhīmaṁ śaradhārābhis tāḍayām āsa pārthivaḥ । parvataṁ vāridhārābhiḥ prāvr̥ṣīva balāhakaḥ ॥

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान्परःशतान् । निजघान महेष्वासः संक्रुद्धः शरवृष्टिभिः ॥

bhīmasenas tu saṁkruddhaḥ pādarakṣān paraḥśatān । nijaghāna maheṣvāsaḥ saṁkruddhaḥ śaravr̥ṣṭibhiḥ ॥

तान्दृष्ट्वा निहतान्क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान् । चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति ॥

tān dr̥ṣṭvā nihatān kruddho bhagadattaḥ pratāpavān । codayām āsa nāgendraṁ bhīmasenarathaṁ prati ॥

स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा । अभ्यधावत वेगेन भीमसेनमरिंदमम् ॥

sa nāgaḥ preṣitas tena bāṇo jyācodito yathā । abhyadhāvata vegena bhīmasenam ariṁdamam ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः । अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ ॥

केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः । दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष । चेदिपश्चित्रकेतुश्च संक्रुद्धाः सर्व एव ते ॥

kekayāś cābhimanyuś ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ । daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaś ca māriṣa । cedipaś citraketuś ca saṁkruddhāḥ sarva eva te ॥

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः । तमेकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात्पर्यवारयन् ॥

uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ । tam ekaṁ kuñjaraṁ kruddhāḥ samantāt paryavārayan ॥

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्व्यरोचत महाद्विपः । संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट् ॥

sa viddho bahubhir bāṇair vyarocata mahādvipaḥ । saṁjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ ॥

दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम् । समास्थितोऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम् ॥

daśārṇādhipatiś cāpi gajaṁ bhūmidharopamam । samāsthito ’bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam ॥

तमापतन्तं समरे गजं गजपतिः स च । दधार सुप्रतीकोऽपि वेलेव मकरालयम् ॥

tam āpatantaṁ samare gajaṁ gajapatiḥ sa ca । dadhāra supratīko ’pi veleva makarālayam ॥

वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः । साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन् ॥

vāritaṁ prekṣya nāgendraṁ daśārṇasya mahātmanaḥ । sādhu sādhv iti sainyāni pāṇḍaveyāny apūjayan ॥

ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्वै चतुर्दश । प्राहिणोत्तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम ॥

tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān vai caturdaśa । prāhiṇot tasya nāgasya pramukhe nr̥pasattama ॥

तस्य वर्म मुखत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम् । विदार्य प्राविशन्क्षिप्रं वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

tasya varma mukhatrāṇaṁ śātakumbhapariṣkr̥tam । vidārya prāviśan kṣipraṁ valmīkam iva pannagāḥ ॥

स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम । उपावृत्तमदः क्षिप्रं स न्यवर्तत वेगतः ॥

sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama । upāvr̥ttamadaḥ kṣipraṁ sa nyavartata vegataḥ ॥

प्रदुद्राव च वेगेन प्रणदन्भैरवं स्वनम् । स मर्दमानः स्वबलं वायुर्वृक्षानिवौजसा ॥

pradudrāva ca vegena praṇadan bhairavaṁ svanam । sa mardamānaḥ svabalaṁ vāyur vr̥kṣān ivaujasā ॥

तस्मिन्पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः । सिंहनादं विनद्योच्चैर्युद्धायैवोपतस्थिरे ॥

tasmin parājite nāge pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । siṁhanādaṁ vinadyoccair yuddhāyaivopatasthire ॥

ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तमुपाद्रवन् । किरन्तो विविधान्बाणाञ्शस्त्राणि विविधानि च ॥

tato bhīmaṁ puraskr̥tya bhagadattam upādravan । kiranto vividhān bāṇāñ śastrāṇi vividhāni ca ॥

तेषामापततां राजन्संक्रुद्धानाममर्षिणाम् । श्रुत्वा स निनदं घोरममर्षाद्गतसाध्वसः । भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत् ॥

teṣām āpatatāṁ rājan saṁkruddhānām amarṣiṇām । śrutvā sa ninadaṁ ghoram amarṣād gatasādhvasaḥ । bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṁ pratyacodayat ॥

अङ्कुशाङ्गुष्ठनुदितः स गजप्रवरो युधि । तस्मिन्क्षणे समभवत्संवर्तक इवानलः ॥

aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi । tasmin kṣaṇe samabhavat saṁvartaka ivānalaḥ ॥

रथसंघांस्तथा नागान्हयांश्च सह सादिभिः । पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः । अमृद्नात्समरे राजन्संप्रधावंस्ततस्ततः ॥

rathasaṁghāṁs tathā nāgān hayāṁś ca saha sādibhiḥ । pādātāṁś ca susaṁkruddhaḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । amr̥dnāt samare rājan saṁpradhāvaṁs tatas tataḥ ॥

तेन संलोड्यमानं तु पाण्डूनां तद्बलं महत् । संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम् ॥

tena saṁloḍyamānaṁ tu pāṇḍūnāṁ tad balaṁ mahat । saṁcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam ॥

भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता । घटोत्कचोऽथ संक्रुद्धो भगदत्तमुपाद्रवत् ॥

bhagnaṁ tu svabalaṁ dr̥ṣṭvā bhagadattena dhīmatā । ghaṭotkaco ’tha saṁkruddho bhagadattam upādravat ॥

विकटः पुरुषो राजन्दीप्तास्यो दीप्तलोचनः । रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्निव ॥

vikaṭaḥ puruṣo rājan dīptāsyo dīptalocanaḥ । rūpaṁ vibhīṣaṇaṁ kr̥tvā roṣeṇa prajvalann iva ॥

जग्राह विपुलं शूलं गिरीणामपि दारणम् । नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः । सविष्फुलिङ्गज्वालाभिः समन्तात्परिवेष्टितम् ॥

jagrāha vipulaṁ śūlaṁ girīṇām api dāraṇam । nāgaṁ jighāṁsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ । saviṣphuliṅgajvālābhiḥ samantāt pariveṣṭitam ॥

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा ज्वालाकुलं रणे । चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णमर्धचन्द्रं स पार्थिवः । चिच्छेद सुमहच्छूलं तेन बाणेन वेगवत् ॥

tam āpatantaṁ sahasā dr̥ṣṭvā jvālākulaṁ raṇe । cikṣepa ruciraṁ tīkṣṇam ardhacandraṁ sa pārthivaḥ । ciccheda sumahac chūlaṁ tena bāṇena vegavat ॥

निपपात द्विधा छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम् । महाशनिर्यथा भ्रष्टा शक्रमुक्ता नभोगता ॥

nipapāta dvidhā chinnaṁ śūlaṁ hemapariṣkr̥tam । mahāśanir yathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā ॥

शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं स पार्थिवः । रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखोपमाम् । चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

śūlaṁ nipatitaṁ dr̥ṣṭvā dvidhā kr̥ttaṁ sa pārthivaḥ । rukmadaṇḍāṁ mahāśaktiṁ jagrāhāgniśikhopamām । cikṣepa tāṁ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

तामापतन्तीं संप्रेक्ष्य वियत्स्थामशनीमिव । उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च ॥

tām āpatantīṁ saṁprekṣya viyatsthām aśanīm iva । utpatya rākṣasas tūrṇaṁ jagrāha ca nanāda ca ॥

बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत । पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥

babhañja caināṁ tvarito jānuny āropya bhārata । paśyataḥ pārthivendrasya tad adbhutam ivābhavat ॥

तदवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा । दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः ॥

tad avekṣya kr̥taṁ karma rākṣasena balīyasā । divi devāḥ sagandharvā munayaś cāpi vismitāḥ ॥

पाण्डवाश्च महेष्वासा भीमसेनपुरोगमाः । साधु साध्विति नादेन पृथिवीमनुनादयन् ॥

pāṇḍavāś ca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ । sādhu sādhv iti nādena pr̥thivīm anunādayan ॥

तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम् । नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान् ॥

taṁ tu śrutvā mahānādaṁ prahr̥ṣṭānāṁ mahātmanām । nāmr̥ṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān ॥

स विस्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् । अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान् । विसृजन्विमलांस्तीक्ष्णान्नाराचाञ्ज्वलनप्रभान् ॥

sa visphārya mahac cāpam indrāśanisamasvanam । abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṁ mahārathān । visr̥jan vimalāṁs tīkṣṇān nārācāñ jvalanaprabhān ॥

भीममेकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः । अभिमन्युं त्रिभिश्चैव केकयान्पञ्चभिस्तथा ॥

bhīmam ekena vivyādha rākṣasaṁ navabhiḥ śaraiḥ । abhimanyuṁ tribhiś caiva kekayān pañcabhis tathā ॥

पूर्णायतविसृष्टेन स्वर्णपुङ्खेन पत्रिणा । बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे । पपात सहसा तस्य सशरं धनुरुत्तमम् ॥

pūrṇāyatavisr̥ṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā । bibheda dakṣiṇaṁ bāhuṁ kṣatradevasya cāhave । papāta sahasā tasya saśaraṁ dhanur uttamam ॥

द्रौपदेयांस्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत् । भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरंगमान् ॥

draupadeyāṁs tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat । bhīmasenasya ca krodhān nijaghāna turaṁgamān ॥

ध्वजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः । निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः ॥

dhvajaṁ kesariṇaṁ cāsya ciccheda viśikhais tribhiḥ । nirbibheda tribhiś cānyaiḥ sārathiṁ cāsya patribhiḥ ॥

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे ॥

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat । viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṁyuge ॥

ततो भीमो महाराज विरथो रथिनां वरः । गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द महारथात् ॥

tato bhīmo mahārāja viratho rathināṁ varaḥ । gadāṁ pragr̥hya vegena pracaskanda mahārathāt ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् । तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā saśr̥ṅgam iva parvatam । tāvakānāṁ bhayaṁ ghoraṁ samapadyata bhārata ॥

एतस्मिन्नेव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः । आजगाम महाराज निघ्नञ्शत्रून्सहस्रशः ॥

etasminn eva kāle tu pāṇḍavaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । ājagāma mahārāja nighnañ śatrūn sahasraśaḥ ॥

यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ परंतपौ । प्राग्ज्योतिषेण संसक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ ॥

yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau paraṁtapau । prāgjyotiṣeṇa saṁsaktau bhīmasenaghaṭotkacau ॥

दृष्ट्वा तु पाण्डवो राजन्युध्यमानान्महारथान् । त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायाद्विकिरञ्शरान् ॥

dr̥ṣṭvā tu pāṇḍavo rājan yudhyamānān mahārathān । tvarito bharataśreṣṭha tatrāyād vikirañ śarān ॥

ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः । सेनामचोदयत्क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम् ॥

tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ । senām acodayat kṣipraṁ rathanāgāśvasaṁkulām ॥

तामापतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम् । अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः ॥

tām āpatantīṁ sahasā kauravāṇāṁ mahācamūm । abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ ॥

भगदत्तोऽपि समरे तेन नागेन भारत । विमृद्नन्पाण्डवबलं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

bhagadatto ’pi samare tena nāgena bhārata । vimr̥dnan pāṇḍavabalaṁ yudhiṣṭhiram upādravat ॥

तदासीत्तुमुलं युद्धं भगदत्तस्य मारिष । पाञ्चालैः सृञ्जयैश्चैव केकयैश्चोद्यतायुधैः ॥

tadāsīt tumulaṁ yuddhaṁ bhagadattasya māriṣa । pāñcālaiḥ sr̥ñjayaiś caiva kekayaiś codyatāyudhaiḥ ॥

भीमसेनोऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ । आश्रावयद्यथावृत्तमिरावद्वधमुत्तमम् ॥

bhīmaseno ’pi samare tāv ubhau keśavārjunau । āśrāvayad yathāvr̥ttam irāvad vadham uttamam ॥