Adhyāya 87

धृतराष्ट्र उवाच । इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः । संग्रामे किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । irāvantaṁ tu nihataṁ dr̥ṣṭvā pārthā mahārathāḥ । saṁgrāme kim akurvanta tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः । व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥

saṁjaya uvāca । irāvantaṁ tu nihataṁ saṁgrāme vīkṣya rākṣasaḥ । vyanadat sumahānādaṁ bhaimasenir ghaṭotkacaḥ ॥

नदतस्तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा । सपर्वतवना राजंश्चचाल सुभृशं तदा । अन्तरिक्षं दिशश्चैव सर्वाश्च प्रदिशस्तथा ॥

nadatas tasya śabdena pr̥thivī sāgarāmbarā । saparvatavanā rājaṁś cacāla subhr̥śaṁ tadā । antarikṣaṁ diśaś caiva sarvāś ca pradiśas tathā ॥

तं श्रुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत । ऊरुस्तम्भः समभवद्वेपथुः स्वेद एव च ॥

taṁ śrutvā sumahānādaṁ tava sainyasya bhārata । ūrustambhaḥ samabhavad vepathuḥ sveda eva ca ॥

सर्व एव च राजेन्द्र तावका दीनचेतसः । सर्पवत्समवेष्टन्त सिंहभीता गजा इव ॥

sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ । sarpavat samaveṣṭanta siṁhabhītā gajā iva ॥

निनदत्सुमहानादं निर्घातमिव राक्षसः । ज्वलितं शूलमुद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम् ॥

ninadat sumahānādaṁ nirghātam iva rākṣasaḥ । jvalitaṁ śūlam udyamya rūpaṁ kr̥tvā vibhīṣaṇam ॥

नानाप्रहरणैर्घोरैर्वृतो राक्षसपुंगवैः । आजगाम सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥

nānāpraharaṇair ghorair vr̥to rākṣasapuṁgavaiḥ । ājagāma susaṁkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् । स्वबलं च भयात्तस्य प्रायशो विमुखीकृतम् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya saṁkruddhaṁ bhīmadarśanam । svabalaṁ ca bhayāt tasya prāyaśo vimukhīkr̥tam ॥

ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् । प्रगृह्य विपुलं चापं सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥

tato duryodhano rājā ghaṭotkacam upādravat । pragr̥hya vipulaṁ cāpaṁ siṁhavad vinadan muhuḥ ॥

पृष्ठतोऽनुययौ चैनं स्रवद्भिः पर्वतोपमैः । कुञ्जरैर्दशसाहस्रैर्वङ्गानामधिपः स्वयम् ॥

pr̥ṣṭhato ’nuyayau cainaṁ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ । kuñjarair daśasāhasrair vaṅgānām adhipaḥ svayam ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य गजानीकेन संवृतम् । पुत्रं तव महाराज चुकोप स निशाचरः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya gajānīkena saṁvr̥tam । putraṁ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्योधनबलस्य च ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । rākṣasānāṁ ca rājendra duryodhanabalasya ca ॥

गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघवृन्दमिवोद्यतम् । अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः ॥

gajānīkaṁ ca saṁprekṣya meghavr̥ndam ivodyatam । abhyadhāvanta saṁkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ ॥

नदन्तो विविधान्नादान्मेघा इव सविद्युतः । शरशक्त्यृष्टिनाराचैर्निघ्नन्तो गजयोधिनः ॥

nadanto vividhān nādān meghā iva savidyutaḥ । śaraśaktyr̥ṣṭinārācair nighnanto gajayodhinaḥ ॥

भिण्डिपालैस्तथा शूलैर्मुद्गरैः सपरश्वधैः । पर्वताग्रैश्च वृक्षैश्च निजघ्नुस्ते महागजान् ॥

bhiṇḍipālais tathā śūlair mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ । parvatāgraiś ca vr̥kṣaiś ca nijaghnus te mahāgajān ॥

भिन्नकुम्भान्विरुधिरान्भिन्नगात्रांश्च वारणान् । अपश्याम महाराज वध्यमानान्निशाचरैः ॥

bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṁś ca vāraṇān । apaśyāma mahārāja vadhyamānān niśācaraiḥ ॥

तेषु प्रक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयोधिषु । दुर्योधनो महाराज राक्षसान्समुपाद्रवत् ॥

teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu । duryodhano mahārāja rākṣasān samupādravat ॥

अमर्षवशमापन्नस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः । मुमोच निशितान्बाणान्राक्षसेषु महाबलः ॥

amarṣavaśam āpannas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ । mumoca niśitān bāṇān rākṣaseṣu mahābalaḥ ॥

जघान च महेष्वासः प्रधानांस्तत्र राक्षसान् । संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥

jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṁs tatra rākṣasān । saṁkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava ॥

वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं प्रमाथिनम् । शरैश्चतुर्भिश्चतुरो निजघान महारथः ॥

vegavantaṁ mahāraudraṁ vidyujjihvaṁ pramāthinam । śaraiś caturbhiś caturo nijaghāna mahārathaḥ ॥

ततः पुनरमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम् । मुमोच भरतश्रेष्ठ निशाचरबलं प्रति ॥

tataḥ punar ameyātmā śaravarṣaṁ durāsadam । mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṁ prati ॥

तत्तु दृष्ट्वा महत्कर्म पुत्रस्य तव मारिष । क्रोधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर्महाबलः ॥

tat tu dr̥ṣṭvā mahat karma putrasya tava māriṣa । krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir mahābalaḥ ॥

विस्फार्य च महच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् । अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनमरिंदमम् ॥

visphārya ca mahac cāpam indrāśanisamasvanam । abhidudrāva vegena duryodhanam ariṁdamam ॥

तमापतन्तमुद्वीक्ष्य कालसृष्टमिवान्तकम् । न विव्यथे महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥

tam āpatantam udvīkṣya kālasr̥ṣṭam ivāntakam । na vivyathe mahārāja putro duryodhanas tava ॥

अथैनमब्रवीत्क्रुद्धः क्रूरः संरक्तलोचनः । ये त्वया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः । यच्च ते पाण्डवा राजंश्छलद्यूते पराजिताः ॥

athainam abravīt kruddhaḥ krūraḥ saṁraktalocanaḥ । ye tvayā sunr̥śaṁsena dīrghakālaṁ pravāsitāḥ । yac ca te pāṇḍavā rājaṁś chaladyūte parājitāḥ ॥

यच्चैव द्रौपदी कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला । सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया ॥

yac caiva draupadī kr̥ṣṇā ekavastrā rajasvalā । sabhām ānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā ॥

तव च प्रियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना । सैन्धवेन परिक्लिष्टा परिभूय पितॄन्मम ॥

tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā । saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitr̥̄n mama ॥

एतेषामवमानानामन्येषां च कुलाधम । अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥

eteṣām avamānānām anyeṣāṁ ca kulādhama । antam adya gamiṣyāmi yadi notsr̥jase raṇam ॥

एवमुक्त्वा तु हैडिम्बो महद्विस्फार्य कार्मुकम् । संदश्य दशनैरोष्ठं सृक्किणी परिसंलिहन् ॥

evam uktvā tu haiḍimbo mahad visphārya kārmukam । saṁdaśya daśanair oṣṭhaṁ sr̥kkiṇī parisaṁlihan ॥

शरवर्षेण महता दुर्योधनमवाकिरत् । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥

śaravarṣeṇa mahatā duryodhanam avākirat । parvataṁ vāridhārābhiḥ prāvr̥ṣīva balāhakaḥ ॥