Adhyāya 86

संजय उवाच । वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये । शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye । śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat ॥

तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा । अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā । abhyadravata saṁgrāme pāṇḍavānām anīkinīm ॥

ततः काम्बोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् । आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ॥

tataḥ kāmbojamukhyānāṁ nadījānāṁ ca vājinām । āraṭṭānāṁ mahījānāṁ sindhujānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् । ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः ॥

vanāyujānāṁ śubhrāṇāṁ tathā parvatavāsinām । ye cāpare tittirajā javanā vātaraṁhasaḥ ॥

सुवर्णालंकृतैरेतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः । हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली । अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः ॥

suvarṇālaṁkr̥tair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ । hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī । abhyavartata tat sainyaṁ hr̥ṣṭarūpaḥ paraṁtapaḥ ॥

अर्जुनस्याथ दायाद इरावान्नाम वीर्यवान् । सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ॥

arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān । sutāyāṁ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā ॥

ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना । पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥

airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā । patyau hate suparṇena kr̥paṇā dīnacetanā ॥

भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् । एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः ॥

bhāryārthaṁ tāṁ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām । evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre ’rjunātmajaḥ ॥

स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः । पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना ॥

sa nāgaloke saṁvr̥ddho mātrā ca parirakṣitaḥ । pitr̥vyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā ॥

रूपवान्वीर्यसंपन्नो गुणवान्सत्यविक्रमः । इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ॥

rūpavān vīryasaṁpanno guṇavān satyavikramaḥ । indralokaṁ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṁ gatam ॥

सोऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम् । अभ्यवादयदव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः । इरावानस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तवाभिभो ॥

so ’bhigamya mahātmānaṁ pitaraṁ satyavikramam । abhyavādayad avyagro vinayena kr̥tāñjaliḥ । irāvān asmi bhadraṁ te putraś cāhaṁ tavābhibho ॥

मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् । तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः ॥

mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṁ pratyavedayat । tac ca sarvaṁ yathāvr̥ttam anusasmāra pāṇḍavaḥ ॥

परिष्वज्य सुतं चापि सोऽऽत्मनः सदृशं गुणैः । प्रीतिमानभवत्पार्थो देवराजनिवेशने ॥

pariṣvajya sutaṁ cāpi so ’’tmanaḥ sadr̥śaṁ guṇaiḥ । prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane ॥

सोऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप । प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत । युद्धकाले त्वयास्माकं साह्यं देयमिति प्रभो ॥

so ’rjunena samājñapto devaloke tadā nr̥pa । prītipūrvaṁ mahābāhuḥ svakāryaṁ prati bhārata । yuddhakāle tvayāsmākaṁ sāhyaṁ deyam iti prabho ॥

बाढमित्येवमुक्त्वा च युद्धकाल उपागतः । कामवर्णजवैरश्वैः संवृतो बहुभिर्नृप ॥

bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ । kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṁvr̥to bahubhir nr̥pa ॥

ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः । उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ ॥

te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ । utpetuḥ sahasā rājan haṁsā iva mahodadhau ॥

ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्महाजवान् । क्रोडैः क्रोडानभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् । निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि ॥

te tvadīyān samāsādya hayasaṁghān mahājavān । kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiś ca parasparam । nipetuḥ sahasā rājan suvegābhihatā bhuvi ॥

निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसंघैः परस्परम् । शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा ॥

nipatadbhis tathā taiś ca hayasaṁghaiḥ parasparam । śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā ॥

तथैव च महाराज समेत्यान्योन्यमाहवे । परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः ॥

tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave । parasparavadhaṁ ghoraṁ cakrus te hayasādinaḥ ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् । उभयोरपि संशान्ता हयसंघाः समन्ततः ॥

tasmiṁs tathā vartamāne saṁkule tumule bhr̥śam । ubhayor api saṁśāntā hayasaṁghāḥ samantataḥ ॥

प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः । विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम् ॥

prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ । vilayaṁ samanuprāptās takṣamāṇāḥ parasparam ॥

ततः क्षीणे हयानीके किंचिच्छेषे च भारत । सौबलस्यात्मजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि ॥

tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṁciccheṣe ca bhārata । saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani ॥

वायुवेगसमस्पर्शा जवे वायुसमांस्तथा । आरुह्य शीलसंपन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान् ॥

vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṁs tathā । āruhya śīlasaṁpannān vayaḥsthāṁs turagottamān ॥

गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवानार्जवः शुकः । षडेते बलसंपन्ना निर्ययुर्महतो बलात् ॥

gajo gavākṣo vr̥ṣakaś carmavān ārjavaḥ śukaḥ । ṣaḍ ete balasaṁpannā niryayur mahato balāt ॥

वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः । संनद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः ॥

vāryamāṇāḥ śakuninā svaiś ca yodhair mahābalaiḥ । saṁnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ ॥

तदनीकं महाबाहो भित्त्वा परमदुर्जयम् । बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः । विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः ॥

tad anīkaṁ mahābāho bhittvā paramadurjayam । balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ । viviśus te tadā hr̥ṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ ॥

तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावानपि वीर्यवान् । अब्रवीत्समरे योधान्विचित्राभरणायुधान् ॥

tān praviṣṭāṁs tadā dr̥ṣṭvā irāvān api vīryavān । abravīt samare yodhān vicitrābharaṇāyudhān ॥

यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः । हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ । hanyante samare sarve tathā nītir vidhīyatām ॥

बाढमित्येवमुक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः । जघ्नुस्ते वै परानीकं दुर्जयं समरे परैः ॥

bāḍham ity evam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ । jaghnus te vai parānīkaṁ durjayaṁ samare paraiḥ ॥

तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम् । अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे । इरावन्तमभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन् ॥

tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam । amr̥ṣyamāṇās te sarve subalasyātmajā raṇe । irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan ॥

ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम् । ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥

tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiś codayantaḥ parasparam । te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahad ākulam ॥

इरावानथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर्महात्मभिः । स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्त्रैर्विद्ध इव द्विपः ॥

irāvān atha nirbhinnaḥ prāsais tīkṣṇair mahātmabhiḥ । sravatā rudhireṇāktas tottrair viddha iva dvipaḥ ॥

उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः । एको बहुभिरत्यर्थं धैर्याद्राजन्न विव्यथे ॥

urasy api ca pr̥ṣṭhe ca pārśvayoś ca bhr̥śāhataḥ । eko bahubhir atyarthaṁ dhairyād rājan na vivyathe ॥

इरावानथ संक्रुद्धः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः । मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः ॥

irāvān atha saṁkruddhaḥ sarvāṁs tān niśitaiḥ śaraiḥ । mohayām āsa samare viddhvā parapuraṁjayaḥ ॥

प्रासानुद्धृत्य सर्वांश्च स्वशरीरादरिंदमः । तैरेव ताडयामास सुबलस्यात्मजान्रणे ॥

prāsān uddhr̥tya sarvāṁś ca svaśarīrād ariṁdamaḥ । tair eva tāḍayām āsa subalasyātmajān raṇe ॥

निकृष्य निशितं खड्गं गृहीत्वा च शरावरम् । पदातिस्तूर्णमागच्छज्जिघांसुः सौबलान्युधि ॥

nikr̥ṣya niśitaṁ khaḍgaṁ gr̥hītvā ca śarāvaram । padātis tūrṇam āgacchaj jighāṁsuḥ saubalān yudhi ॥

ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः । भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तमथाद्रवन् ॥

tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ । bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantam athādravan ॥

इरावानपि खड्गेन दर्शयन्पाणिलाघवम् । अभ्यवर्तत तान्सर्वान्सौबलान्बलदर्पितः ॥

irāvān api khaḍgena darśayan pāṇilāghavam । abhyavartata tān sarvān saubalān baladarpitaḥ ॥

लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः । अन्तरं नाध्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगामिनः ॥

lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ । antaraṁ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ ॥

भूमिष्ठमथ तं संख्ये संप्रदृश्य ततः पुनः । परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचक्रमुः ॥

bhūmiṣṭham atha taṁ saṁkhye saṁpradr̥śya tataḥ punaḥ । parivārya bhr̥śaṁ sarve grahītum upacakramuḥ ॥

अथाभ्याशगतानां स खड्गेनामित्रकर्शनः । उपहस्तावहस्ताभ्यां तेषां गात्राण्यकृन्तत ॥

athābhyāśagatānāṁ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ । upahastāvahastābhyāṁ teṣāṁ gātrāṇy akr̥ntata ॥

आयुधानि च सर्वेषां बाहूनपि च भूषितान् । अपतन्त निकृत्ताङ्गा गता भूमिं गतासवः ॥

āyudhāni ca sarveṣāṁ bāhūn api ca bhūṣitān । apatanta nikr̥ttāṅgā gatā bhūmiṁ gatāsavaḥ ॥

वृषकस्तु महाराज बहुधा परिविक्षतः । अमुच्यत महारौद्रात्तस्माद्वीरावकर्तनात् ॥

vr̥ṣakas tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ । amucyata mahāraudrāt tasmād vīrāvakartanāt ॥

तान्सर्वान्पतितान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः । अभ्यभाषत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम् ॥

tān sarvān patitān dr̥ṣṭvā bhīto duryodhanas tataḥ । abhyabhāṣata saṁkruddho rākṣasaṁ ghoradarśanam ॥

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनमरिंदमम् । वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै ॥

ārśyaśr̥ṅgiṁ maheṣvāsaṁ māyāvinam ariṁdamam । vairiṇaṁ bhīmasenasya pūrvaṁ bakavadhena vai ॥

पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली । मायावी विप्रियं घोरमकार्षीन्मे बलक्षयम् ॥

paśya vīra yathā hy eṣa phalgunasya suto balī । māyāvī vipriyaṁ ghoram akārṣīn me balakṣayam ॥

त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः । कृतवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि ॥

tvaṁ ca kāmagamas tāta māyāstre ca viśāradaḥ । kr̥tavairaś ca pārthena tasmād enaṁ raṇe jahi ॥

बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः । प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा ॥

bāḍham ity evam uktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ । prayayau siṁhanādena yatrārjunasuto yuvā ॥

स्वारूढैर्युद्धकुशलैर्विमलप्रासयोधिभिः । वीरैः प्रहारिभिर्युक्तः स्वैरनीकैः समावृतः । निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम् ॥

svārūḍhair yuddhakuśalair vimalaprāsayodhibhiḥ । vīraiḥ prahāribhir yuktaḥ svair anīkaiḥ samāvr̥taḥ । nihantukāmaḥ samare irāvantaṁ mahābalam ॥

इरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी । हन्तुकामममित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ॥

irāvān api saṁkruddhas tvaramāṇaḥ parākramī । hantukāmam amitraghno rākṣasaṁ pratyavārayat ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः । त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचक्रमे ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ । tvaramāṇas tato māyāṁ prayoktum upacakrame ॥

तेन मायामयाः कॢप्ता हयास्तावन्त एव हि । स्वारूढा राक्षसैर्घोरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ॥

tena māyāmayāḥ kl̥ptā hayās tāvanta eva hi । svārūḍhā rākṣasair ghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ ॥

ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः । अचिराद्गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम् ॥

te saṁrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ । acirād gamayām āsuḥ pretalokaṁ parasparam ॥

तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ । संग्रामे व्यवतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ ॥

tasmiṁs tu nihate sainye tāv ubhau yuddhadurmadau । saṁgrāme vyavatiṣṭhetāṁ yathā vai vr̥travāsavau ॥

आद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् । इरावान्क्रोधसंरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः ॥

ādravantam abhiprekṣya rākṣasaṁ yuddhadurmadam । irāvān krodhasaṁrabdhaḥ pratyadhāvan mahābalaḥ ॥

समभ्याशगतस्याजौ तस्य खड्गेन दुर्मतेः । चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरावापं च पञ्चकम् ॥

samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ । ciccheda kārmukaṁ dīptaṁ śarāvāpaṁ ca pañcakam ॥

स निकृत्तं धनुर्दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत् । इरावन्तमभिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया ॥

sa nikr̥ttaṁ dhanur dr̥ṣṭvā khaṁ javena samāviśat । irāvantam abhikruddhaṁ mohayann iva māyayā ॥

ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य इरावानपि राक्षसम् । विमोहयित्वा मायाभिस्तस्य गात्राणि सायकैः । चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः ॥

tato ’ntarikṣam utpatya irāvān api rākṣasam । vimohayitvā māyābhis tasya gātrāṇi sāyakaiḥ । ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ ॥

तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः । संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् ॥

tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kr̥ttaḥ punaḥ punaḥ । saṁbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam ॥

माया हि सहजा तेषां वयो रूपं च कामजम् । एवं तद्राक्षसस्याङ्गं छिन्नं छिन्नं व्यरोहत ॥

māyā hi sahajā teṣāṁ vayo rūpaṁ ca kāmajam । evaṁ tad rākṣasasyāṅgaṁ chinnaṁ chinnaṁ vyarohata ॥

इरावानपि संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् । परश्वधेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः ॥

irāvān api saṁkruddho rākṣasaṁ taṁ mahābalam । paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ ॥

स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः । राक्षसो व्यनदद्घोरं स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

sa tena balinā vīraś chidyamāna iva drumaḥ । rākṣaso vyanadad ghoraṁ sa śabdas tumulo ’bhavat ॥

परश्वधक्षतं रक्षः सुस्राव रुधिरं बहु । ततश्चुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे ॥

paraśvadhakṣataṁ rakṣaḥ susrāva rudhiraṁ bahu । tataś cukrodha balavāṁś cakre vegaṁ ca saṁyuge ॥

आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्जितम् । कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे । संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम् ॥

ārśyaśr̥ṅgis tato dr̥ṣṭvā samare śatrum ūrjitam । kr̥tvā ghoraṁ mahad rūpaṁ grahītum upacakrame । saṁgrāmaśiraso madhye sarveṣāṁ tatra paśyatām ॥

तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य महात्मनः । इरावानपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā tādr̥śīṁ māyāṁ rākṣasasya mahātmanaḥ । irāvān api saṁkruddho māyāṁ sraṣṭuṁ pracakrame ॥

तस्य क्रोधाभिभूतस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । योऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनमभिपेदिवान् ॥

tasya krodhābhibhūtasya saṁyugeṣv anivartinaḥ । yo ’nvayo mātr̥kas tasya sa enam abhipedivān ॥

स नागैर्बहुशो राजन्सर्वतः संवृतो रणे । दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान् । ततो बहुविधैर्नागैश्छादयामास राक्षसम् ॥

sa nāgair bahuśo rājan sarvataḥ saṁvr̥to raṇe । dadhāra sumahad rūpam ananta iva bhogavān । tato bahuvidhair nāgaiś chādayām āsa rākṣasam ॥

छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुंगवः । सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगान् ॥

chādyamānas tu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṁgavaḥ । sauparṇaṁ rūpam āsthāya bhakṣayām āsa pannagān ॥

मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके । विमोहितमिरावन्तमसिना राक्षसोऽवधीत् ॥

māyayā bhakṣite tasminn anvaye tasya mātr̥ke । vimohitam irāvantam asinā rākṣaso ’vadhīt ॥

सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् । इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले ॥

sakuṇḍalaṁ samukuṭaṁ padmendusadr̥śaprabham । irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayām āsa bhūtale ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे । विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥

tasmiṁs tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje । viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ ॥

तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः । महान्व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत ॥

tasmin mahati saṁgrāme tādr̥śe bhairave punaḥ । mahān vyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata ॥

हया गजाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर्हताः । रथाश्च दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः ॥

hayā gajāḥ padātāś ca vimiśrā dantibhir hatāḥ । rathāś ca dantinaś caiva pattibhis tatra sūditāḥ ॥

तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे । रथिभिर्निहता राजंस्तव तेषां च संकुले ॥

tathā pattirathaughāś ca hayāś ca bahavo raṇe । rathibhir nihatā rājaṁs tava teṣāṁ ca saṁkule ॥

अजानन्नर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम् । जघान समरे शूरान्राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ॥

ajānann arjunaś cāpi nihataṁ putram aurasam । jaghāna samare śūrān rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ ॥

तथैव तावका राजन्सृञ्जयाश्च महाबलाः । जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम् ॥

tathaiva tāvakā rājan sr̥ñjayāś ca mahābalāḥ । juhvataḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram ॥

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः । बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम् ॥

muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ । bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam ॥

तथा मर्मातिगैर्भीष्मो निजघान महारथान् । कम्पयन्समरे सेनां पाण्डवानां महाबलः ॥

tathā marmātigair bhīṣmo nijaghāna mahārathān । kampayan samare senāṁ pāṇḍavānāṁ mahābalaḥ ॥

तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः । दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनोऽथ हयास्तथा ॥

tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ । dantinaḥ sādinaś caiva rathino ’tha hayās tathā ॥

तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् । अत्यद्भुतमपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम् ॥

tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dr̥ṣṭvā parākramam । atyadbhutam apaśyāma śakrasyeva parākramam ॥

तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत । रौद्रमासीत्तदा युद्धं सात्वतस्य च धन्विनः ॥

tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata । raudram āsīt tadā yuddhaṁ sātvatasya ca dhanvinaḥ ॥

दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान्भयमाविशत् । एक एव रणे शक्तो हन्तुमस्मान्ससैनिकान् ॥

dr̥ṣṭvā droṇasya vikrāntaṁ pāṇḍavān bhayam āviśat । eka eva raṇe śakto hantum asmān sasainikān ॥

किं पुनः पृथिवीशूरैर्योधव्रातैः समावृतः । इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः ॥

kiṁ punaḥ pr̥thivīśūrair yodhavrātaiḥ samāvr̥taḥ । ity abruvan mahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ ॥

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ । उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम् ॥

vartamāne tathā raudre saṁgrāme bharatarṣabha । ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmr̥ṣyanta parasparam ॥

आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूता महाबलाः । तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः ॥

āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ । tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca saṁrabdhās tāta dhanvinaḥ ॥

न स्म पश्यामहे कंचिद्यः प्राणान्परिरक्षति । संग्रामे दैत्यसंकाशे तस्मिन्योद्धा नराधिप ॥

na sma paśyāmahe kaṁ cid yaḥ prāṇān parirakṣati । saṁgrāme daityasaṁkāśe tasmin yoddhā narādhipa ॥