Adhyāya 85

धृतराष्ट्र उवाच । दृष्ट्वा मम हतान्पुत्रान्बहूनेकेन संजय । भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dr̥ṣṭvā mama hatān putrān bahūn ekena saṁjaya । bhīṣmo droṇaḥ kr̥paś caiva kim akurvata saṁyuge ॥

अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति संजय । मन्येऽहं सर्वथा सूत दैवेनोपहता भृशम् ॥

ahany ahani me putrāḥ kṣayaṁ gacchanti saṁjaya । manye ’haṁ sarvathā sūta daivenopahatā bhr̥śam ॥

यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत । यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः ॥

yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayanty uta । yatra bhīṣmasya droṇasya kr̥pasya ca mahātmanaḥ ॥

सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः । अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणां सुमहात्मनाम् ॥

saumadatteś ca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ । aśvatthāmnas tathā tāta śūrāṇāṁ sumahātmanām ॥

अन्येषां चैव वीराणां मध्यगास्तनया मम । यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥

anyeṣāṁ caiva vīrāṇāṁ madhyagās tanayā mama । yad ahanyanta saṁgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत । वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च ॥

na hi duryodhano mandaḥ purā proktam abudhyata । vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca ॥

गान्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया । नावबुध्यत्पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम् ॥

gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṁ hitakāmyayā । nāvabudhyat purā mohāt tasya prāptam idaṁ phalam ॥

यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः । अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम् ॥

yad bhīmasenaḥ samare putrān mama vicetasaḥ । ahany ahani saṁkruddho nayate yamasādanam ॥

संजय उवाच । इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् । न बुद्धवानसि विभो प्रोच्यमानं हितं तदा ॥

saṁjaya uvāca । idaṁ tat samanuprāptaṁ kṣattur vacanam uttamam । na buddhavān asi vibho procyamānaṁ hitaṁ tadā ॥

निवारय सुतान्द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च । सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च ॥

nivāraya sutān dyūtāt pāṇḍavān mā druheti ca । suhr̥dāṁ hitakāmānāṁ bruvatāṁ tat tad eva ca ॥

न शुश्रूषसि यद्वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् । तदेव त्वामनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम् ॥

na śuśrūṣasi yad vākyaṁ martyaḥ pathyam ivauṣadham । tad eva tvām anuprāptaṁ vacanaṁ sādhu bhāṣitam ॥

विदुरद्रोणभीष्माणां तथान्येषां हितैषिणाम् । अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥

viduradroṇabhīṣmāṇāṁ tathānyeṣāṁ hitaiṣiṇām । akr̥tvā vacanaṁ pathyaṁ kṣayaṁ gacchanti kauravāḥ ॥

तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव विशां पते । तस्मान्मे शृणु तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ॥

tad etat samatikrāntaṁ pūrvam eva viśāṁ pate । tasmān me śr̥ṇu tattvena yathā yuddham avartata ॥

मध्याह्ने सुमहारौद्रः संग्रामः समपद्यत । लोकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥

madhyāhne sumahāraudraḥ saṁgrāmaḥ samapadyata । lokakṣayakaro rājaṁs tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् । संरब्धान्यभ्यधावन्त भीष्ममेव जिघांसया ॥

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt । saṁrabdhāny abhyadhāvanta bhīṣmam eva jighāṁsayā ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः । युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ । yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ ॥

अर्जुनो द्रौपदेयाश्च चेकितानश्च संयुगे । दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः ॥

arjuno draupadeyāś ca cekitānaś ca saṁyuge । duryodhanasamādiṣṭān rājñaḥ sarvān samabhyayuḥ ॥

अभिमन्युस्तथा वीरो हैडिम्बश्च महारथः । भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान् ॥

abhimanyus tathā vīro haiḍimbaś ca mahārathaḥ । bhīmasenaś ca saṁkruddhas te ’bhyadhāvanta kauravān ॥

त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि । तथैव कौरवे राजन्नवध्यन्त परे रणे ॥

tridhābhūtair avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi । tathaiva kaurave rājann avadhyanta pare raṇe ॥

द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह । अभ्यद्रवत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ॥

droṇas tu rathināṁ śreṣṭhaḥ somakān sr̥ñjayaiḥ saha । abhyadravata saṁkruddhaḥ preṣayiṣyan yamakṣayam ॥

तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मनाम् । वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना ॥

tatrākrando mahān āsīt sr̥ñjayānāṁ mahātmanām । vadhyatāṁ samare rājan bhāradvājena dhanvinā ॥

द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे । विवेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते व्याधिक्लिष्टा नरा इव ॥

droṇena nihatās tatra kṣatriyā bahavo raṇe । viveṣṭantaḥ sma dr̥śyante vyādhikliṣṭā narā iva ॥

कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव संयुगे । अनिशं श्रूयते शब्दः क्षुत्कृशानां नृणामिव ॥

kūjatāṁ krandatāṁ caiva stanatāṁ caiva saṁyuge । aniśaṁ śrūyate śabdaḥ kṣutkr̥śānāṁ nr̥ṇām iva ॥

तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः । चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः ॥

tathaiva kauraveyāṇāṁ bhīmaseno mahābalaḥ । cakāra kadanaṁ ghoraṁ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ ॥

वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे । प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघप्रवाहिनी ॥

vadhyatāṁ tatra sainyānām anyonyena mahāraṇe । prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī ॥

स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् । कुरूणां पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥

sa saṁgrāmo mahārāja ghorarūpo ’bhavan mahān । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ ॥

ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः । गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥

tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaś ca viśeṣataḥ । gajānīkaṁ samāsādya preṣayām āsa mr̥tyave ॥

तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः । पेतुः सेदुश्च नेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः ॥

tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ । petuḥ seduś ca neduś ca diśaś ca paribabhramuḥ ॥

छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नपादाश्च मारिष । क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशिश्यिरे ॥

chinnahastā mahānāgāś chinnapādāś ca māriṣa । krauñcavad vyanadan bhītāḥ pr̥thivīm adhiśiśyire ॥

नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ । ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः । वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

nakulaḥ sahadevaś ca hayānīkam abhidrutau । te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ । vadhyamānā vyadr̥śyanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

पतद्भिश्च हयै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी । निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा ॥

patadbhiś ca hayai rājan samāstīryata medinī । nirjihvaiś ca śvasadbhiś ca kūjadbhiś ca gatāsubhiḥ । hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā ॥

अर्जुनेन हतैः संख्ये तथा भारत वाजिभिः । प्रबभौ वसुधा घोरा तत्र तत्र विशां पते ॥

arjunena hataiḥ saṁkhye tathā bhārata vājibhiḥ । prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṁ pate ॥

रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैश्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः । हारैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥

rathair bhagnair dhvajaiś chinnaiś chatraiś ca sumahāprabhaiḥ । hārair niṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ ॥

उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वषः । अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्त्रैश्चव्यसुरश्मिभिः । संछन्ना वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव ॥

uṣṇīṣair apaviddhaiś ca patākābhiś ca sarvaṣaḥ । anukarṣaiḥ śubhai rājan yoktraiś cavyasuraśmibhiḥ । saṁchannā vasudhā bhāti vasante kusumair iva ॥

एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत । क्रुद्धे शांतनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे ॥

evam eṣa kṣayo vr̥ttaḥ pāṇḍūnām api bhārata । kruddhe śāṁtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame ॥

अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि । तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः ॥

aśvatthāmni kr̥pe caiva tathaiva kr̥tavarmaṇi । tathetareṣu kruddheṣu tāvakānām api kṣayaḥ ॥