Adhyāya 67

संजय उवाच । दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् । तमभ्यधावद्गाङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनंजयः ॥

saṁjaya uvāca । dr̥ṣṭvā bhīṣmeṇa saṁsaktān bhrātr̥̄n anyāṁś ca pārthivān । tam abhyadhāvad gāṅgeyam udyatāstro dhanaṁjayaḥ ॥

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च । ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत् ॥

pāñcajanyasya nirghoṣaṁ dhanuṣo gāṇḍivasya ca । dhvajaṁ ca dr̥ṣṭvā pārthasya sarvān no bhayam āviśat ॥

असज्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम् । बहुवर्णं च चित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम् । अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डिवधन्वनः ॥

asajjamānaṁ vr̥kṣeṣu dhūmaketum ivotthitam । bahuvarṇaṁ ca citraṁ ca divyaṁ vānaralakṣaṇam । apaśyāma mahārāja dhvajaṁ gāṇḍivadhanvanaḥ ॥

विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे । ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महारथे ॥

vidyutaṁ meghamadhyasthāṁ bhrājamānām ivāmbare । dadr̥śur gāṇḍivaṁ yodhā rukmapr̥ṣṭhaṁ mahārathe ॥

अशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः । सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम् ॥

aśuśruma bhr̥śaṁ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ । sughoraṁ talayoḥ śabdaṁ nighnatas tava vāhinīm ॥

चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् । दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः ॥

caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān । diśaḥ saṁplāvayan sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ ॥

अभ्यधावत गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनंजयः । दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः ॥

abhyadhāvata gāṅgeyaṁ bhairavāstro dhanaṁjayaḥ । diśaṁ prācīṁ pratīcīṁ ca na jānīmo ’stramohitāḥ ॥

कांदिग्भूताः श्रान्तपत्रा हतास्त्रा हतचेतसः । अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ ॥

kāṁdigbhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ । anyonyam abhisaṁśliṣya yodhās te bharatarṣabha ॥

भीष्ममेवाभिलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः । तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शंतनवो रणे ॥

bhīṣmam evābhilīyanta saha sarvais tavātmajaiḥ । teṣām ārtāyanam abhūd bhīṣmaḥ śaṁtanavo raṇe ॥

समुत्पतन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा । सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥

samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā । sādinaś cāśvapr̥ṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ ॥

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवलीयन्त भारत ॥

śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata ॥

अथ काम्बोजमुख्यैस्तु बृहद्भिः शीघ्रगामिभिः । गोपानां बहुसाहस्रैर्बलैर्गोवासनो वृतः ॥

atha kāmbojamukhyais tu br̥hadbhiḥ śīghragāmibhiḥ । gopānāṁ bahusāhasrair balair govāsano vr̥taḥ ॥

मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रिगर्तैश्च विशां पते । सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः ॥

madrasauvīragāndhārais trigartaiś ca viśāṁ pate । sarvakāliṅgamukhyaiś ca kaliṅgādhipatir vr̥taḥ ॥

नागा नरगणौघाश्च दुःशासनपुरःसराः । जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः ॥

nāgā naragaṇaughāś ca duḥśāsanapuraḥsarāḥ । jayadrathaś ca nr̥patiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ ॥

हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः । चतुर्दश सहस्राणि सौबलं पर्यवारयन् ॥

hayārohavarāś caiva tava putreṇa coditāḥ । caturdaśa sahasrāṇi saubalaṁ paryavārayan ॥

ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः । पाण्डवान्समरे जग्मुस्तावका भरतर्षभ ॥

tatas te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ । pāṇḍavān samare jagmus tāvakā bharatarṣabha ॥

रथिभिर्वारणैरश्वैः पदातैश्च समीरितम् । घोरमायोधनं जज्ञे महाभ्रसदृशं रजः ॥

rathibhir vāraṇair aśvaiḥ padātaiś ca samīritam । ghoram āyodhanaṁ jajñe mahābhrasadr̥śaṁ rajaḥ ॥

तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम् । बलेन महता भीष्मः समसज्जत्किरीटिना ॥

tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām । balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjat kirīṭinā ॥

आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः । अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशस्विना । सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसज्जत ॥

āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ । ajātaśatrur madrāṇām r̥ṣabheṇa yaśasvinā । sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata ॥

विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना । मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शकुनिं च विशां पते ॥

vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā । matsyā duryodhanaṁ jagmuḥ śakuniṁ ca viśāṁ pate ॥

द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्च महारथः । द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना । कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टकेतुमभिद्रुतौ ॥

drupadaś cekitānaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca dhr̥ṣṭaketum abhidrutau ॥

एवं प्रजविताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च । सैन्यानि समसज्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः ॥

evaṁ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca । sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ ॥

निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसावृताः । प्रादुरासन्महोल्काश्च सनिर्घाता विशां पते ॥

nirabhre vidyutas tīvrā diśaś ca rajasāvr̥tāḥ । prādurāsan maholkāś ca sanirghātā viśāṁ pate ॥

प्रववौ च महावातः पांसुवर्षं पपात च । नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन रजसावृतः ॥

pravavau ca mahāvātaḥ pāṁsuvarṣaṁ papāta ca । nabhasy antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvr̥taḥ ॥

प्रमोहः सर्वसत्त्वानामतीव समपद्यत । रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम् ॥

pramohaḥ sarvasattvānām atīva samapadyata । rajasā cābhibhūtānām astrajālaiś ca tudyatām ॥

वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम् । संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत ॥

vīrabāhuvisr̥ṣṭānāṁ sarvāvaraṇabhedinām । saṁghātaḥ śarajālānāṁ tumulaḥ samapadyata ॥

प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः । नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ ॥

prakāśaṁ cakrur ākāśam udyatāni bhujottamaiḥ । nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha ॥

आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च । संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ ॥

ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvr̥tāni ca । saṁpetur dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha ॥

सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः । दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥

sūryavarṇaiś ca nistriṁśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ । dikṣu sarvāsv adr̥śyanta śarīrāṇi śirāṁsi ca ॥

भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः । हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्र तत्र महारथाः ॥

bhagnacakrākṣanīḍāś ca nipātitamahādhvajāḥ । hatāśvāḥ pr̥thivīṁ jagmus tatra tatra mahārathāḥ ॥

परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः । रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु ॥

paripetur hayāś cātra ke cic chastrakr̥tavraṇāḥ । rathān viparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu ॥

शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्त्रा हयोत्तमाः । युगानि पर्यकर्षन्त तत्र तत्र स्म भारत ॥

śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ । yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata ॥

अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः । एकेन बलिना राजन्वारणेन हता रथाः ॥

adr̥śyanta sasūtāś ca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ । ekena balinā rājan vāraṇena hatā rathāḥ ॥

गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे । संनिपाते बलौघानां वीतमाददिरे गजाः ॥

gandhahastimadasrāvam āghrāya bahavo raṇe । saṁnipāte balaughānāṁ vītam ādadire gajāḥ ॥

सतोमरमहामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः । बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः ॥

satomaramahāmātrair nipatadbhir gatāsubhiḥ । babhūvāyodhanaṁ channaṁ nārācābhihatair gajaiḥ ॥

संनिपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः । निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा रथाः ॥

saṁnipāte balaughānāṁ preṣitair varavāraṇaiḥ । nipetur yudhi saṁbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā rathāḥ ॥

नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे । व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः ॥

nāgarājopamair hastair nāgair ākṣipya saṁyuge । vyadr̥śyanta mahārāja saṁbhagnā rathakūbarāḥ ॥

विशीर्णरथजालाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः । द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे ॥

viśīrṇarathajālāś ca keśeṣv ākṣipya dantibhiḥ । drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe ॥

रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः । विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ॥

ratheṣu ca rathān yuddhe saṁsaktān varavāraṇāḥ । vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṁpetuḥ sarvaśabdagāḥ ॥

तेषां तथा कर्षतां च गजानां रूपमाबभौ । सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम् ॥

teṣāṁ tathā karṣatāṁ ca gajānāṁ rūpam ābabhau । saraḥsu nalinījālaṁ viṣaktam iva karṣatām ॥

एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत् । सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः ॥

evaṁ saṁchāditaṁ tatra babhūvāyodhanaṁ mahat । sādibhiś ca padātaiś ca sadhvajaiś ca mahārathaiḥ ॥