Adhyāya 68

संजय उवाच । शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशां पते । भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम् ॥

saṁjaya uvāca । śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṁ pate । bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam ॥

द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासान्महाबलान् । राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्छद्धनंजयः ॥

droṇaṁ kr̥paṁ vikarṇaṁ ca maheṣvāsān mahābalān । rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṁjayaḥ ॥

सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः । प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ ॥

saindhavaṁ ca maheṣvāsaṁ sāmātyaṁ saha bandhubhiḥ । prācyāṁś ca dākṣiṇātyāṁś ca bhūmipān bhūmiparṣabha ॥

पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् । दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥

putraṁ ca te maheṣvāsaṁ duryodhanam amarṣaṇam । duḥsahaṁ caiva samare bhīmaseno ’bhyavartata ॥

सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् । पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ ॥

sahadevas tu śakunim ulūkaṁ ca mahāratham । pitāputrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau ॥

युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः । समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव ॥

yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṁ mahārathaḥ । samavartata saṁgrāme putreṇa nikr̥tas tava ॥

माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरः संक्रन्दनो युधि । त्रिगर्तानां रथोदारैः समसज्जत पाण्डवः ॥

mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṁkrandano yudhi । trigartānāṁ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ ॥

अभ्यवर्तन्त दुर्धर्षाः समरे शाल्वकेकयान् । सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः ॥

abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān । sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ ॥

धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः । पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ॥

dhr̥ṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । putrāṇāṁ te rathānīkaṁ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ ॥

सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः । द्रोणेन समरे राजन्समियायेन्द्रकर्मणा ॥

senāpatir ameyātmā dhr̥ṣṭadyumno mahābalaḥ । droṇena samare rājan samiyāyendrakarmaṇā ॥

एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह । समेत्य समरे शूराः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥

evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha । sametya samare śūrāḥ saṁprahāraṁ pracakrire ॥

मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते । कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम् ॥

madhyaṁdinagate sūrye nabhasy ākulatāṁ gate । kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca nijaghnur itaretaram ॥

ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे । सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः ॥

dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire । sapatākā rathā rejur vaiyāghraparivāraṇāḥ ॥

समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् । बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम् ॥

sametānāṁ ca samare jigīṣūṇāṁ parasparam । babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṁhānām iva nardatām ॥

तत्राद्भुतमपश्याम संप्रहारं सुदारुणम् । यमकुर्वन्रणे वीराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥

tatrādbhutam apaśyāma saṁprahāraṁ sudāruṇam । yam akurvan raṇe vīrāḥ sr̥ñjayāḥ kurubhiḥ saha ॥

नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन । विदिशो वाप्यपश्याम शरैर्मुक्तैः समन्ततः ॥

naiva khaṁ na diśo rājan na sūryaṁ śatrutāpana । vidiśo vāpy apaśyāma śarair muktaiḥ samantataḥ ॥

शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् । निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः ॥

śaktīnāṁ vimalāgrāṇāṁ tomarāṇāṁ tathāsyatām । nistriṁśānāṁ ca pītānāṁ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ ॥

कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा । खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा । विरराज तदा राजंस्तत्र तत्र रणाङ्गणम् ॥

kavacānāṁ vicitrāṇāṁ bhūṣaṇānāṁ prabhās tathā । khaṁ diśaḥ pradiśaś caiva bhāsayām āsur ojasā । virarāja tadā rājaṁs tatra tatra raṇāṅgaṇam ॥

रथसिंहासनव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे । विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले ॥

rathasiṁhāsanavyāghrāḥ samāyāntaś ca saṁyuge । virejuḥ samare rājan grahā iva nabhastale ॥

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् । अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

bhīṣmas tu rathināṁ śreṣṭho bhīmasenaṁ mahābalam । avārayata saṁkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ ॥

ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः । अभ्यघ्नन्समरे भीमं तैलधौताः सुतेजनाः ॥

tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ । abhyaghnan samare bhīmaṁ tailadhautāḥ sutejanāḥ ॥

तस्य शक्तिं महावेगां भीमसेनो महाबलः । क्रुद्धाशीविषसंकाशां प्रेषयामास भारत ॥

tasya śaktiṁ mahāvegāṁ bhīmaseno mahābalaḥ । kruddhāśīviṣasaṁkāśāṁ preṣayām āsa bhārata ॥

तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डां दुरासदाम् । चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः संनतपर्वभिः ॥

tām āpatantīṁ sahasā rukmadaṇḍāṁ durāsadām । ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ॥

tato ’pareṇa bhallena pītena niśitena ca । kārmukaṁ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata ॥

सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे । शरैर्बहुभिरानर्छत्पितरं ते जनेश्वर ॥

sātyakis tu tatas tūrṇaṁ bhīṣmam āsādya saṁyuge । śarair bahubhir ānarchat pitaraṁ te janeśvara ॥

ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम् । वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम् ॥

tataḥ saṁdhāya vai tīkṣṇaṁ śaraṁ paramadāruṇam । vārṣṇeyasya rathād bhīṣmaḥ pātayām āsa sārathim ॥

तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ । तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः ॥

tasyāśvāḥ pradrutā rājan nihate rathasārathau । tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṁhasaḥ ॥

ततः सर्वस्य सैन्यस्य निस्वनस्तुमुलोऽभवत् । हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

tataḥ sarvasya sainyasya nisvanas tumulo ’bhavat । hāhākāraś ca saṁjajñe pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

अभिद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत । इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति ॥

abhidravata gr̥hṇīta hayān yacchata dhāvata । ity āsīt tumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṁ prati ॥

एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शांतनवः पुनः । व्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्रहा ॥

etasminn eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ punaḥ । vyahanat pāṇḍavīṁ senām āsurīm iva vr̥trahā ॥

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः ॥

te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā bhīṣmam evābhidudruvuḥ ॥

धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शांतनवं रणे । अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnamukhāś cāpi pārthāḥ śāṁtanavaṁ raṇe । abhyadhāvañ jigīṣantas tava putrasya vāhinīm ॥

तथैव तावका राजन्भीष्मद्रोणमुखाः परान् । अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत ॥

tathaiva tāvakā rājan bhīṣmadroṇamukhāḥ parān । abhyadhāvanta vegena tato yuddham avartata ॥