Adhyāya 66

संजय उवाच । अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शांतनवस्तदा । भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव ॥

saṁjaya uvāca । akarot tumulaṁ yuddhaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavas tadā । bhīmasenabhayād icchan putrāṁs tārayituṁ tava ॥

पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम् ॥

pūrvāhṇe tan mahāraudraṁ rājñāṁ yuddham avartata । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca mukhyaśūravināśanam ॥

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये । अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत् ॥

tasminn ākulasaṁgrāme vartamāne mahābhaye । abhavat tumulaḥ śabdaḥ saṁspr̥śan gaganaṁ mahat ॥

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः । भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलः समपद्यत ॥

nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ । bherīśaṅkhaninādaiś ca tumulaḥ samapadyata ॥

युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाः । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठेष्विव महर्षभाः ॥

yuyutsavas te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ । anyonyam abhigarjanto goṣṭheṣv iva maharṣabhāḥ ॥

शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः । अश्मवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ ॥

śirasāṁ pātyamānānāṁ samare niśitaiḥ śaraiḥ । aśmavr̥ṣṭir ivākāśe babhūva bharatarṣabha ॥

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च । पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ ॥

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca । patitāni sma dr̥śyante śirāṁsi bharatarṣabha ॥

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः । सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही ॥

viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ । sahastābharaṇaiś cānyair abhavac chāditā mahī ॥

कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलंकृतैः । मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः ॥

kavacopahitair gātrair hastaiś ca samalaṁkr̥taiḥ । mukhaiś ca candrasaṁkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ ॥

गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते । आसीत्सर्वा समाकीर्णा मुहूर्तेन वसुंधरा ॥

gajavājimanuṣyāṇāṁ sarvagātraiś ca bhūpate । āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṁdharā ॥

रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशितैः । आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत् ॥

rajomeghaiś ca tumulaiḥ śastravidyutprakāśitaiḥ । āyudhānāṁ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo ’bhavat ॥

स संप्रहारस्तुमुलः कटुकः शोणितोदकः । प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत ॥

sa saṁprahāras tumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ । prāvartata kurūṇāṁ ca pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥

तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले लोमहर्षणे । ववर्षुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥

tasmin mahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe । vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ ॥

क्रोशन्ति कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः । तावकानां परेषां च संयुगे भरतोत्तम । अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥

krośanti kuñjarās tatra śaravarṣapratāpitāḥ । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca saṁyuge bharatottama । aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa ॥

उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः । तावकानां परेषां च योधानां भरतर्षभ ॥

utpatya nipatanty anye śaraghātaprapīḍitāḥ । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca yodhānāṁ bharatarṣabha ॥

अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चातिवर्तताम् । संघाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्र तत्र विशां पते ॥

aśvānāṁ kuñjarāṇāṁ ca rathānāṁ cātivartatām । saṁghātāḥ sma pradr̥śyante tatra tatra viśāṁ pate ॥

गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः । जघ्नुः परस्परं तत्र क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥

gadābhir asibhiḥ prāsair bāṇaiś ca nataparvabhiḥ । jaghnuḥ parasparaṁ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ ॥

अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि । बहुधा समसज्जन्त आयसैः परिघैरिव ॥

apare bāhubhir vīrā niyuddhakuśalā yudhi । bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighair iva ॥

मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशां पते । अन्योन्यं जघ्निरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह ॥

muṣṭibhir jānubhiś caiva talaiś caiva viśāṁ pate । anyonyaṁ jaghnire vīrās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणः । अन्योन्यमभिधावन्त परस्परवधैषिणः ॥

virathā rathinaś cātra nistriṁśavaradhāriṇaḥ । anyonyam abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः । पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ॥

tato duryodhano rājā kaliṅgair bahubhir vr̥taḥ । puraskr̥tya raṇe bhīṣmaṁ pāṇḍavān abhyavartata ॥

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम् । भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धा रणे रभसवाहनाः ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vr̥kodaram । bhīṣmam abhyadravan kruddhā raṇe rabhasavāhanāḥ ॥