Adhyāya 65

संजय उवाच । व्युषितायां च शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे । उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः ॥

saṁjaya uvāca । vyuṣitāyāṁ ca śarvaryām udite ca divākare । ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ ॥

अभ्यधावंश्च संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम् ॥

abhyadhāvaṁś ca saṁkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ । te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam ॥

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च राजन्दुर्मन्त्रिते तव । व्यूहौ च व्यूह्य संरब्धाः संप्रयुद्धाः प्रहारिणः ॥

pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca rājan durmantrite tava । vyūhau ca vyūhya saṁrabdhāḥ saṁprayuddhāḥ prahāriṇaḥ ॥

अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन्समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन्व्यूहमात्मनः ॥

arakṣan makaravyūhaṁ bhīṣmo rājan samantataḥ । tathaiva pāṇḍavā rājann arakṣan vyūham ātmanaḥ ॥

स निर्ययौ रथानीकं पिता देवव्रतस्तव । महता रथवंशेन संवृतो रथिनां वरः ॥

sa niryayau rathānīkaṁ pitā devavratas tava । mahatā rathavaṁśena saṁvr̥to rathināṁ varaḥ ॥

इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिताः । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिनः सादिनस्तथा ॥

itaretaram anvīyur yathābhāgam avasthitāḥ । rathinaḥ pattayaś caiva dantinaḥ sādinas tathā ॥

तान्दृष्ट्वा प्रोद्यतान्संख्ये पाण्डवाश्च यशस्विनः । श्येनेन व्यूहराजेन तेनाजय्येन संयुगे ॥

tān dr̥ṣṭvā prodyatān saṁkhye pāṇḍavāś ca yaśasvinaḥ । śyenena vyūharājena tenājayyena saṁyuge ॥

अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबलः । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ । netre śikhaṇḍī durdharṣo dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

शीर्षं तस्याभवद्वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः । विधुन्वन्गाण्डिवं पार्थो ग्रीवायामभवत्तदा ॥

śīrṣaṁ tasyābhavad vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ । vidhunvan gāṇḍivaṁ pārtho grīvāyām abhavat tadā ॥

अक्षौहिण्या समग्रा या वामपक्षोऽभवत्तदा । महात्मा द्रुपदः श्रीमान्सह पुत्रेण संयुगे ॥

akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo ’bhavat tadā । mahātmā drupadaḥ śrīmān saha putreṇa saṁyuge ॥

दक्षिणश्चाभवत्पक्षः कैकेयोऽक्षौहिणीपतिः । पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चापि वीर्यवान् ॥

dakṣiṇaś cābhavat pakṣaḥ kaikeyo ’kṣauhiṇīpatiḥ । pr̥ṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś cāpi vīryavān ॥

पृष्ठे समभवच्छ्रीमान्स्वयं राजा युधिष्ठिरः । भ्रातृभ्यां सहितो धीमान्यमाभ्यां चारुविक्रमः ॥

pr̥ṣṭhe samabhavac chrīmān svayaṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ । bhrātr̥bhyāṁ sahito dhīmān yamābhyāṁ cāruvikramaḥ ॥

प्रविश्य तु रणे भीमो मकरं मुखतस्तदा । भीष्ममासाद्य संग्रामे छादयामास सायकैः ॥

praviśya tu raṇe bhīmo makaraṁ mukhatas tadā । bhīṣmam āsādya saṁgrāme chādayām āsa sāyakaiḥ ॥

ततो भीष्मो महास्त्राणि पातयामास भारत । मोहयन्पाण्डुपुत्राणां व्यूढं सैन्यं महाहवे ॥

tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayām āsa bhārata । mohayan pāṇḍuputrāṇāṁ vyūḍhaṁ sainyaṁ mahāhave ॥

संमुह्यति तदा सैन्ये त्वरमाणो धनंजयः । भीष्मं शरसहस्रेण विव्याध रणमूर्धनि ॥

saṁmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । bhīṣmaṁ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani ॥

परिसंवार्य चास्त्राणि भीष्ममुक्तानि संयुगे । स्वेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समवस्थितः ॥

parisaṁvārya cāstrāṇi bhīṣmamuktāni saṁyuge । svenānīkena hr̥ṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा भारद्वाजमभाषत । पूर्वं दृष्ट्वा वधं घोरं बलस्य बलिनां वरः । भ्रातॄणां च वधं युद्धे स्मरमाणो महारथः ॥

tato duryodhano rājā bhāradvājam abhāṣata । pūrvaṁ dr̥ṣṭvā vadhaṁ ghoraṁ balasya balināṁ varaḥ । bhrātr̥̄ṇāṁ ca vadhaṁ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ ॥

आचार्य सततं त्वं हि हितकामो ममानघ । वयं हि त्वां समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहम् ॥

ācārya satataṁ tvaṁ hi hitakāmo mamānagha । vayaṁ hi tvāṁ samāśritya bhīṣmaṁ caiva pitāmaham ॥

देवानपि रणे जेतुं प्रार्थयामो न संशयः । किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ॥

devān api raṇe jetuṁ prārthayāmo na saṁśayaḥ । kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān ॥

एवमुक्तस्ततो द्रोणस्तव पुत्रेण मारिष । अभिनत्पाण्डवानीकं प्रेक्षमाणस्य सात्यकेः ॥

evam uktas tato droṇas tava putreṇa māriṣa । abhinat pāṇḍavānīkaṁ prekṣamāṇasya sātyakeḥ ॥

सात्यकिस्तु तदा द्रोणं वारयामास भारत । ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥

sātyakis tu tadā droṇaṁ vārayām āsa bhārata । tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam ॥

शैनेयं तु रणे क्रुद्धो भारद्वाजः प्रतापवान् । अविध्यन्निशितैर्बाणैर्जत्रुदेशे हसन्निव ॥

śaineyaṁ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān । avidhyan niśitair bāṇair jatrudeśe hasann iva ॥

भीमसेनस्ततः क्रुद्धो भारद्वाजमविध्यत । संरक्षन्सात्यकिं राजन्द्रोणाच्छस्त्रभृतां वरात् ॥

bhīmasenas tataḥ kruddho bhāradvājam avidhyata । saṁrakṣan sātyakiṁ rājan droṇāc chastrabhr̥tāṁ varāt ॥

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तथा शल्यश्च मारिष । भीमसेनं रणे क्रुद्धाश्छादयां चक्रिरे शरैः ॥

tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tathā śalyaś ca māriṣa । bhīmasenaṁ raṇe kruddhāś chādayāṁ cakrire śaraiḥ ॥

तत्राभिमन्युः संक्रुद्धो द्रौपदेयाश्च मारिष । विव्यधुर्निशितैर्बाणैः सर्वांस्तानुद्यतायुधान् ॥

tatrābhimanyuḥ saṁkruddho draupadeyāś ca māriṣa । vivyadhur niśitair bāṇaiḥ sarvāṁs tān udyatāyudhān ॥

भीष्मद्रोणौ च संक्रुद्धावापतन्तौ महाबलौ । प्रत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासो महाहवे ॥

bhīṣmadroṇau ca saṁkruddhāv āpatantau mahābalau । pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave ॥

प्रगृह्य बलवद्वीरो धनुर्जलदनिस्वनम् । अभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं छादयानो दिवाकरम् ॥

pragr̥hya balavad vīro dhanur jaladanisvanam । abhyavarṣac charais tūrṇaṁ chādayāno divākaram ॥

शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः । अवर्जयत संग्रामे स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन् ॥

śikhaṇḍinaṁ samāsādya bharatānāṁ pitāmahaḥ । avarjayata saṁgrāme strītvaṁ tasyānusaṁsmaran ॥

ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे । रक्षमाणस्ततो भीष्मं तव पुत्रेण चोदितः ॥

tato droṇo mahārāja abhyadravata taṁ raṇe । rakṣamāṇas tato bhīṣmaṁ tava putreṇa coditaḥ ॥

शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् । अवर्जयत संग्रामे युगान्ताग्निमिवोल्बणम् ॥

śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṁ śastrabhr̥tāṁ varam । avarjayata saṁgrāme yugāntāgnim ivolbaṇam ॥

ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशां पते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद्यशः ॥

tato balena mahatā putras tava viśāṁ pate । jugopa bhīṣmam āsādya prārthayāno mahad yaśaḥ ॥

तथैव पाण्डवा राजन्पुरस्कृत्य धनंजयम् । भीष्ममेवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम् ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan puraskr̥tya dhanaṁjayam । bhīṣmam evābhyavartanta jaye kr̥tvā dr̥ḍhāṁ matim ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं देवानां दानवैरिव । जयं च काङ्क्षतां नित्यं यशश्च परमाद्भुतम् ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ devānāṁ dānavair iva । jayaṁ ca kāṅkṣatāṁ nityaṁ yaśaś ca paramādbhutam ॥