Adhyāya 64

भीष्म उवाच । शृणु चेदं महाराज ब्रह्मभूतस्तवं मम । ब्रह्मर्षिभिश्च देवैश्च यः पुरा कथितो भुवि ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu cedaṁ mahārāja brahmabhūtastavaṁ mama । brahmarṣibhiś ca devaiś ca yaḥ purā kathito bhuvi ॥

साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोऽब्रवीत् । भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह ॥

sādhyānām api devānāṁ devadeveśvaraḥ prabhuḥ । lokabhāvanabhāvajña iti tvāṁ nārado ’bravīt । bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyaṁ ca mārkaṇḍeyo ’bhyuvāca ha ॥

यज्ञानां चैव यज्ञं त्वां तपश्च तपसामपि । देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान्भृगुः । पुराणे भैरवं रूपं विष्णो भूतपतेति वै ॥

yajñānāṁ caiva yajñaṁ tvāṁ tapaś ca tapasām api । devānām api devaṁ ca tvām āha bhagavān bhr̥guḥ । purāṇe bhairavaṁ rūpaṁ viṣṇo bhūtapateti vai ॥

वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रं स्थापयिता तथा । देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥

vāsudevo vasūnāṁ tvaṁ śakraṁ sthāpayitā tathā । devadevo ’si devānām iti dvaipāyano ’bravīt ॥

पूर्वे प्रजानिसर्गेषु दक्षमाहुः प्रजापतिम् । स्रष्टारं सर्वभूतानामङ्गिरास्त्वां ततोऽब्रवीत् ॥

pūrve prajānisargeṣu dakṣam āhuḥ prajāpatim । sraṣṭāraṁ sarvabhūtānām aṅgirās tvāṁ tato ’bravīt ॥

अव्यक्तं ते शरीरोत्थं व्यक्तं ते मनसि स्थितम् । देवा वाक्संभवाश्चेति देवलस्त्वसितोऽब्रवीत् ॥

avyaktaṁ te śarīrotthaṁ vyaktaṁ te manasi sthitam । devā vāksaṁbhavāś ceti devalas tv asito ’bravīt ॥

शिरसा ते दिवं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी धृता । जठरं ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥

śirasā te divaṁ vyāptaṁ bāhubhyāṁ pr̥thivī dhr̥tā । jaṭharaṁ te trayo lokāḥ puruṣo ’si sanātanaḥ ॥

एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः । आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चापि सत्तमः ॥

evaṁ tvām abhijānanti tapasā bhāvitā narāḥ । ātmadarśanatr̥ptānām r̥ṣīṇāṁ cāpi sattamaḥ ॥

राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन ॥

rājarṣīṇām udārāṇām āhaveṣv anivartinām । sarvadharmapradhānānāṁ tvaṁ gatir madhusūdana ॥

एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः । केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतो भव केशवे ॥

eṣa te vistaras tāta saṁkṣepaś ca prakīrtitaḥ । keśavasya yathātattvaṁ suprīto bhava keśave ॥

संजय उवाच । पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव । केशवं बहु मेने स पाण्डवांश्च महारथान् ॥

saṁjaya uvāca । puṇyaṁ śrutvaitad ākhyānaṁ mahārāja sutas tava । keśavaṁ bahu mene sa pāṇḍavāṁś ca mahārathān ॥

तमब्रवीन्महाराज भीष्मः शांतनवः पुनः । माहात्म्यं ते श्रुतं राजन्केशवस्य महात्मनः ॥

tam abravīn mahārāja bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ punaḥ । māhātmyaṁ te śrutaṁ rājan keśavasya mahātmanaḥ ॥

नरस्य च यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यदर्थं नृषु संभूतौ नरनारायणावुभौ ॥

narasya ca yathātattvaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । yadarthaṁ nr̥ṣu saṁbhūtau naranārāyaṇāv ubhau ॥

अवध्यौ च यथा वीरौ संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नगम्या युधि कस्यचित् ॥

avadhyau ca yathā vīrau saṁyugeṣv aparājitau । yathā ca pāṇḍavā rājann agamyā yudhi kasya cit ॥

प्रीतिमान्हि दृढं कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु । तस्माद्ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवैः ॥

prītimān hi dr̥ḍhaṁ kr̥ṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu । tasmād bravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ ॥

पृथिवीं भुङ्क्ष्व सहितो भ्रातृभिर्बलिभिर्वशी । नरनारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि ॥

pr̥thivīṁ bhuṅkṣva sahito bhrātr̥bhir balibhir vaśī । naranārāyaṇau devāv avajñāya naśiṣyasi ॥

एवमुक्त्वा तव पिता तूष्णीमासीद्विशां पते । व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह ॥

evam uktvā tava pitā tūṣṇīm āsīd viśāṁ pate । vyasarjayac ca rājānaṁ śayanaṁ ca viveśa ha ॥

राजापि शिबिरं प्रायात्प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्रे तां रात्रिं भरतर्षभ ॥

rājāpi śibiraṁ prāyāt praṇipatya mahātmane । śiśye ca śayane śubhre tāṁ rātriṁ bharatarṣabha ॥