Adhyāya 63

दुर्योधन उवाच । वासुदेवो महद्भूतं सर्वलोकेषु कथ्यते । तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह ॥

duryodhana uvāca । vāsudevo mahad bhūtaṁ sarvalokeṣu kathyate । tasyāgamaṁ pratiṣṭhāṁ ca jñātum icche pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । वासुदेवो महद्भूतं संभूतं सह दैवतैः । न परं पुण्डरीकाक्षाद्दृश्यते भरतर्षभ । मार्कण्डेयश्च गोविन्दं कथयत्यद्भुतं महत् ॥

bhīṣma uvāca । vāsudevo mahad bhūtaṁ saṁbhūtaṁ saha daivataiḥ । na paraṁ puṇḍarīkākṣād dr̥śyate bharatarṣabha । mārkaṇḍeyaś ca govindaṁ kathayaty adbhutaṁ mahat ॥

सर्वभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । आपो वायुश्च तेजश्च त्रयमेतदकल्पयत् ॥

sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ । āpo vāyuś ca tejaś ca trayam etad akalpayat ॥

स सृष्ट्वा पृथिवीं देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः । सर्वतोयमयो देवो योगात्सुष्वाप तत्र ह ॥

sa sr̥ṣṭvā pr̥thivīṁ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ । apsu vai śayanaṁ cakre mahātmā puruṣottamaḥ । sarvatoyamayo devo yogāt suṣvāpa tatra ha ॥

मुखतः सोऽग्निमसृजत्प्राणाद्वायुमथापि च । सरस्वतीं च वेदांश्च मनसः ससृजेऽच्युतः ॥

mukhataḥ so ’gnim asr̥jat prāṇād vāyum athāpi ca । sarasvatīṁ ca vedāṁś ca manasaḥ sasr̥je ’cyutaḥ ॥

एष लोकान्ससर्जादौ देवांश्चर्षिगणैः सह । निधनं चैव मृत्युं च प्रजानां प्रभवोऽव्ययः ॥

eṣa lokān sasarjādau devāṁś carṣigaṇaiḥ saha । nidhanaṁ caiva mr̥tyuṁ ca prajānāṁ prabhavo ’vyayaḥ ॥

एष धर्मश्च धर्मज्ञो वरदः सर्वकामदः । एष कर्ता च कार्यं च पूर्वदेवः स्वयंप्रभुः ॥

eṣa dharmaś ca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ । eṣa kartā ca kāryaṁ ca pūrvadevaḥ svayaṁprabhuḥ ॥

भूतं भव्यं भविष्यच्च पूर्वमेतदकल्पयत् । उभे संध्ये दिशः खं च नियमं च जनार्दनः ॥

bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca pūrvam etad akalpayat । ubhe saṁdhye diśaḥ khaṁ ca niyamaṁ ca janārdanaḥ ॥

ऋषींश्चैव हि गोविन्दस्तपश्चैवानु कल्पयत् । स्रष्टारं जगतश्चापि महात्मा प्रभुरव्ययः ॥

r̥ṣīṁś caiva hi govindas tapaś caivānu kalpayat । sraṣṭāraṁ jagataś cāpi mahātmā prabhur avyayaḥ ॥

अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत् । शेषं चाकल्पयद्देवमनन्तमिति यं विदुः ॥

agrajaṁ sarvabhūtānāṁ saṁkarṣaṇam akalpayat । śeṣaṁ cākalpayad devam anantam iti yaṁ viduḥ ॥

यो धारयति भूतानि धरां चेमां सपर्वताम् । ध्यानयोगेन विप्राश्च तं वदन्ति महौजसम् ॥

yo dhārayati bhūtāni dharāṁ cemāṁ saparvatām । dhyānayogena viprāś ca taṁ vadanti mahaujasam ॥

कर्णस्रोतोद्भवं चापि मधुं नाम महासुरम् । तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् । ब्रह्मणोऽपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥

karṇasrotodbhavaṁ cāpi madhuṁ nāma mahāsuram । tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṁ buddhiṁ samāsthitam । brahmaṇo ’pacitiṁ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ ॥

तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुरृषयश्च जनार्दनम् । वराहश्चैव सिंहश्च त्रिविक्रमगतिः प्रभुः ॥

tasya tāta vadhād eva devadānavamānavāḥ । madhusūdanam ity āhur r̥ṣayaś ca janārdanam । varāhaś caiva siṁhaś ca trivikramagatiḥ prabhuḥ ॥

एष माता पिता चैव सर्वेषां प्राणिनां हरिः । परं हि पुण्डरीकाक्षान्न भूतं न भविष्यति ॥

eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṁ prāṇināṁ hariḥ । paraṁ hi puṇḍarīkākṣān na bhūtaṁ na bhaviṣyati ॥

मुखतोऽसृजद्ब्राह्मणान्बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा । वैश्यांश्चाप्यूरुतो राजञ्शूद्रान्पद्भ्यां तथैव च । तपसा नियतो देवो निधानं सर्वदेहिनाम् ॥

mukhato ’sr̥jad brāhmaṇān bāhubhyāṁ kṣatriyāṁs tathā । vaiśyāṁś cāpy ūruto rājañ śūdrān padbhyāṁ tathaiva ca । tapasā niyato devo nidhānaṁ sarvadehinām ॥

ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च । योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात् ॥

brahmabhūtam amāvāsyāṁ paurṇamāsyāṁ tathaiva ca । yogabhūtaṁ paricaran keśavaṁ mahad āpnuyāt ॥

केशवः परमं तेजः सर्वलोकपितामहः । एवमाहुर्हृषीकेशं मुनयो वै नराधिप ॥

keśavaḥ paramaṁ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ । evam āhur hr̥ṣīkeśaṁ munayo vai narādhipa ॥

एवमेनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम् । कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः ॥

evam enaṁ vijānīhi ācāryaṁ pitaraṁ gurum । kr̥ṣṇo yasya prasīdeta lokās tenākṣayā jitāḥ ॥

यश्चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं व्रजेत् । सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान्स सुखी भवेत् ॥

yaś caivainaṁ bhayasthāne keśavaṁ śaraṇaṁ vrajet । sadā naraḥ paṭhaṁś cedaṁ svastimān sa sukhī bhavet ॥

ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः । भये महति ये मग्नाः पाति नित्यं जनार्दनः ॥

ye ca kr̥ṣṇaṁ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ । bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṁ janārdanaḥ ॥

एतद्युधिष्ठिरो ज्ञात्वा याथातथ्येन भारत । सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगदीश्वरम् । प्रपन्नः शरणं राजन्योगानामीश्वरं प्रभुम् ॥

etad yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata । sarvātmanā mahātmānaṁ keśavaṁ jagadīśvaram । prapannaḥ śaraṇaṁ rājan yogānām īśvaraṁ prabhum ॥