42.1MBH-6-42-1
धृतराष्ट्र उवाच । एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च । के पूर्वं प्राहरंस्तत्र कुरवः पाण्डवास्तथा ॥
dhr̥tarāṣṭra uvāca । evaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca । ke pūrvaṁ prāharaṁs tatra kuravaḥ pāṇḍavās tathā ॥
Bhīṣma Parva · Adhyaya 6.42
Adhyāya 42
अध्यायः 42
Who speaks here धृतराष्ट्र dhṛtarāṣṭra · संजय saṃjaya
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §43–45 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
42.2MBH-6-42-2
संजय उवाच । भ्रातृभिः सहितो राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव । भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ॥
saṁjaya uvāca । bhrātr̥bhiḥ sahito rājan putro duryodhanas tava । bhīṣmaṁ pramukhataḥ kr̥tvā prayayau saha senayā ॥
42.3MBH-6-42-3
तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः । भीष्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हृष्टमानसाः ॥
tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ । bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayur hr̥ṣṭamānasāḥ ॥
42.4MBH-6-42-4
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः । भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिस्वनाः ॥
kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ । bherīmr̥daṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ ॥
42.5MBH-6-42-5
उभयोः सेनयो राजंस्ततस्तेऽस्मान्समाद्रवन् । वयं प्रतिनदन्तश्च तदासीत्तुमुलं महत् ॥
ubhayoḥ senayo rājaṁs tatas te ’smān samādravan । vayaṁ pratinadantaś ca tadāsīt tumulaṁ mahat ॥
42.6MBH-6-42-6
महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः । चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः; प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥
mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ । cakampire śaṅkhamr̥daṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā ॥
42.7MBH-6-42-7
नरेन्द्रनागाश्वरथाकुलाना;मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते । बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां; वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥
narendranāgāśvarathākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte । babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṁ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām ॥
42.8MBH-6-42-8
तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे । भीमसेनो महाबाहुः प्राणदद्गोवृषो यथा ॥
tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe । bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadad govr̥ṣo yathā ॥
42.9MBH-6-42-9
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वारणानां च बृंहितम् । सिंहनादं च सैन्यानां भीमसेनरवोऽभ्यभूत् ॥
śaṅkhadundubhinirghoṣaṁ vāraṇānāṁ ca br̥ṁhitam । siṁhanādaṁ ca sainyānāṁ bhīmasenaravo ’bhyabhūt ॥
42.10MBH-6-42-10
हयानां हेषमाणानामनीकेषु सहस्रशः । सर्वानभ्यभवच्छब्दान्भीमसेनस्य निस्वनः ॥
hayānāṁ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ । sarvān abhyabhavac chabdān bhīmasenasya nisvanaḥ ॥
42.11MBH-6-42-11
तं श्रुत्वा निनदं तस्य सैन्यास्तव वितत्रसुः । जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम् ॥
taṁ śrutvā ninadaṁ tasya sainyās tava vitatrasuḥ । jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam ॥
42.12MBH-6-42-12
वाहनानि च सर्वाणि शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥
vāhanāni ca sarvāṇi śakr̥nmūtraṁ prasusruvuḥ । śabdena tasya vīrasya siṁhasyevetare mr̥gāḥ ॥
42.13MBH-6-42-13
दर्शयन्घोरमात्मानं महाभ्रमिव नादयन् । विभीषयंस्तव सुतांस्तव सेनां समभ्ययात् ॥
darśayan ghoram ātmānaṁ mahābhram iva nādayan । vibhīṣayaṁs tava sutāṁs tava senāṁ samabhyayāt ॥
42.14MBH-6-42-14
तमायान्तं महेष्वासं सोदर्याः पर्यवारयन् । छादयन्तः शरव्रातैर्मेघा इव दिवाकरम् ॥
tam āyāntaṁ maheṣvāsaṁ sodaryāḥ paryavārayan । chādayantaḥ śaravrātair meghā iva divākaram ॥
42.15MBH-6-42-15
दुर्योधनश्च पुत्रस्ते दुर्मुखो दुःसहः शलः । दुःशासनश्चातिरथस्तथा दुर्मर्षणो नृप ॥
duryodhanaś ca putras te durmukho duḥsahaḥ śalaḥ । duḥśāsanaś cātirathas tathā durmarṣaṇo nr̥pa ॥
42.16MBH-6-42-16
विविंशतिश्चित्रसेनो विकर्णश्च महारथः । पुरुमित्रो जयो भोजः सौमदत्तिश्च वीर्यवान् ॥
viviṁśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ । purumitro jayo bhojaḥ saumadattiś ca vīryavān ॥
42.17MBH-6-42-17
महाचापानि धुन्वन्तो जलदा इव विद्युतः । आददानाश्च नाराचान्निर्मुक्ताशीविषोपमान् ॥
mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ । ādadānāś ca nārācān nirmuktāśīviṣopamān ॥
42.18MBH-6-42-18
अथ तान्द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः । नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥
atha tān draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥
42.19MBH-6-42-19
धार्तराष्ट्रान्प्रतिययुरर्दयन्तः शितैः शरैः । वज्रैरिव महावेगैः शिखराणि धराभृताम् ॥
dhārtarāṣṭrān pratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ । vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhr̥tām ॥
42.20MBH-6-42-20
तस्मिन्प्रथमसंमर्दे भीमज्यातलनिस्वने । तावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः ॥
tasmin prathamasaṁmarde bhīmajyātalanisvane । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ ॥
42.21MBH-6-42-21
लाघवं द्रोणशिष्याणामपश्यं भरतर्षभ । निमित्तवेधिनां राजञ्शरानुत्सृजतां भृशम् ॥
lāghavaṁ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṁ bharatarṣabha । nimittavedhināṁ rājañ śarān utsr̥jatāṁ bhr̥śam ॥
42.22MBH-6-42-22
नोपशाम्यति निर्घोषो धनुषां कूजतां तथा । विनिश्चेरुः शरा दीप्ता ज्योतींषीव नभस्तलात् ॥
nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṁ kūjatāṁ tathā । viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṁṣīva nabhastalāt ॥
42.23MBH-6-42-23
सर्वे त्वन्ये महीपालाः प्रेक्षका इव भारत । ददृशुर्दर्शनीयं तं भीमं ज्ञातिसमागमम् ॥
sarve tv anye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata । dadr̥śur darśanīyaṁ taṁ bhīmaṁ jñātisamāgamam ॥
42.24MBH-6-42-24
ततस्ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः । अन्योन्यस्पर्धया राजन्व्यायच्छन्त महारथाः ॥
tatas te jātasaṁrambhāḥ parasparakr̥tāgasaḥ । anyonyaspardhayā rājan vyāyacchanta mahārathāḥ ॥
42.25MBH-6-42-25
कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले । शुशुभाते रणेऽतीव पटे चित्रगते इव ॥
kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṁkule । śuśubhāte raṇe ’tīva paṭe citragate iva ॥
42.26MBH-6-42-26
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रगृहीतशरासनाः । सहसैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात् ॥
tatas te pārthivāḥ sarve pragr̥hītaśarāsanāḥ । sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt ॥
42.27MBH-6-42-27
युधिष्ठिरेण चादिष्टाः पार्थिवास्ते सहस्रशः । विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम् ॥
yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivās te sahasraśaḥ । vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm ॥
42.28MBH-6-42-28
उभयोः सेनयोस्तीव्रः सैन्यानां स समागमः । अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः ॥
ubhayoḥ senayos tīvraḥ sainyānāṁ sa samāgamaḥ । antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvr̥taḥ ॥
42.29MBH-6-42-29
प्रयुद्धानां प्रभग्नानां पुनरावर्ततामपि । नात्र स्वेषां परेषां वा विशेषः समजायत ॥
prayuddhānāṁ prabhagnānāṁ punar āvartatām api । nātra sveṣāṁ pareṣāṁ vā viśeṣaḥ samajāyata ॥
42.30MBH-6-42-30
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये । अति सर्वाण्यनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत ॥
tasmiṁs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye । ati sarvāṇy anīkāni pitā te ’bhivyarocata ॥