Adhyāya 41

संजय उवाच । ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् । पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः ॥

saṁjaya uvāca । tato dhanaṁjayaṁ dr̥ṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam । punar eva mahānādaṁ vyasr̥janta mahārathāḥ ॥

पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः । दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान् ॥

pāṇḍavāḥ somakāś caiva ye caiṣām anuyāyinaḥ । dadhmuś ca muditāḥ śaṅkhān vīrāḥ sāgarasaṁbhavān ॥

ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत् ॥

tato bheryaś ca peśyaś ca krakacā goviṣāṇikāḥ । sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt ॥

अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनेश्वर । सिद्धचारणसंघाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ॥

atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraś ca janeśvara । siddhacāraṇasaṁghāś ca samīyus te didr̥kṣayā ॥

ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् । समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तद्वैशसं महत् ॥

r̥ṣayaś ca mahābhāgāḥ puraskr̥tya śatakratum । samīyus tatra sahitā draṣṭuṁ tad vaiśasaṁ mahat ॥

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते । ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप ॥

tato yudhiṣṭhiro dr̥ṣṭvā yuddhāya susamudyate । te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nr̥pa ॥

विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् । अवरुह्य रथात्तूर्णं पद्भ्यामेव कृताञ्जलिः ॥

vimucya kavacaṁ vīro nikṣipya ca varāyudham । avaruhya rathāt tūrṇaṁ padbhyām eva kr̥tāñjaliḥ ॥

पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । वाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥

pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm ॥

तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः । अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात् ॥

taṁ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṁjayaḥ । avatīrya rathāt tūrṇaṁ bhrātr̥bhiḥ sahito ’nvayāt ॥

वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम ह । यथामुख्याश्च राजानस्तमन्वाजग्मुरुत्सुकाः ॥

vāsudevaś ca bhagavān pr̥ṣṭhato ’nujagāma ha । yathāmukhyāś ca rājānas tam anvājagmur utsukāḥ ॥

अर्जुन उवाच । किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै । पद्भ्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥

arjuna uvāca । kiṁ te vyavasitaṁ rājan yad asmān apahāya vai । padbhyām eva prayāto ’si prāṅmukho ripuvāhinīm ॥

भीमसेन उवाच । क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः । दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव ॥

bhīmasena uvāca । kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ । daṁśiteṣv arisainyeṣu bhrātr̥̄n utsr̥jya pārthiva ॥

नकुल उवाच । एवंगते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत । भीर्मे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु ॥

nakula uvāca । evaṁgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata । bhīr me dunoti hr̥dayaṁ brūhi gantā bhavān kva nu ॥

सहदेव उवाच । अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये । योद्धव्ये क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप ॥

sahadeva uvāca । asmin raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye । yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nr̥pa ॥

संजय उवाच । एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दन । नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः ॥

saṁjaya uvāca । evam ābhāṣyamāṇo ’pi bhrātr̥bhiḥ kurunandana । novāca vāgyataḥ kiṁ cid gacchaty eva yudhiṣṭhiraḥ ॥

तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः । अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव ॥

tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ । abhiprāyo ’sya vijñāto mayeti prahasann iva ॥

एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च । अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः ॥

eṣa bhīṣmaṁ tathā droṇaṁ gautamaṁ śalyam eva ca । anumānya gurūn sarvān yotsyate pārthivo ’ribhiḥ ॥

श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः । युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः ॥

śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ । yudhyate sa bhaved vyaktam apadhyāto mahattaraiḥ ॥

अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः । ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम ॥

anumānya yathāśāstraṁ yas tu yudhyen mahattaraiḥ । dhruvas tasya jayo yuddhe bhaved iti matir mama ॥

एवं ब्रुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं प्रति । हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन् ॥

evaṁ bruvati kr̥ṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṁ prati । hāhākāro mahān āsīn niḥśabdās tv apare ’bhavan ॥

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः । मिथः संकथयां चक्रुर्नेशोऽस्ति कुलपांसनः ॥

dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiraṁ dūrād dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ । mithaḥ saṁkathayāṁ cakrur neśo ’sti kulapāṁsanaḥ ॥

व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकात् । युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ॥

vyaktaṁ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt । yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṁ prayācakaḥ ॥

धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे । नकुले सहदेवे च भीतोऽभ्येति च पाण्डवः ॥

dhanaṁjaye kathaṁ nāthe pāṇḍave ca vr̥kodare । nakule sahadeve ca bhīto ’bhyeti ca pāṇḍavaḥ ॥

न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि । यथास्य हृदयं भीतमल्पसत्त्वस्य संयुगे ॥

na nūnaṁ kṣatriyakule jātaḥ saṁprathite bhuvi । yathāsya hr̥dayaṁ bhītam alpasattvasya saṁyuge ॥

ततस्ते क्षत्रियाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् । हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक् ॥

tatas te kṣatriyāḥ sarve praśaṁsanti sma kauravān । hr̥ṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pr̥thak ॥

व्यनिन्दन्त ततः सर्वे योधास्तत्र विशां पते । युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवेन ह ॥

vyanindanta tataḥ sarve yodhās tatra viśāṁ pate । yudhiṣṭhiraṁ sasodaryaṁ sahitaṁ keśavena ha ॥

ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम् । निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशां पते ॥

tatas tat kauravaṁ sainyaṁ dhikkr̥tvā tu yudhiṣṭhiram । niḥśabdam abhavat tūrṇaṁ punar eva viśāṁ pate ॥

किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति । किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ॥

kiṁ nu vakṣyati rājāsau kiṁ bhīṣmaḥ prativakṣyati । kiṁ bhīmaḥ samaraślāghī kiṁ nu kr̥ṣṇārjunāv iti ॥

विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् । उभयोः सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा ॥

vivakṣitaṁ kim asyeti saṁśayaḥ sumahān abhūt । ubhayoḥ senayo rājan yudhiṣṭhirakr̥te tadā ॥

स विगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् । भीष्ममेवाभ्ययात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ॥

sa vigāhya camūṁ śatroḥ śaraśaktisamākulām । bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṁ bhrātr̥bhiḥ parivāritaḥ ॥

तमुवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः । भीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ॥

tam uvāca tataḥ pādau karābhyāṁ pīḍya pāṇḍavaḥ । bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ rājā yuddhāya samupasthitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये तात त्वया सह । अनुजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ॥

yudhiṣṭhira uvāca । āmantraye tvāṁ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha । anujānīhi māṁ tāta āśiṣaś ca prayojaya ॥

भीष्म उवाच । यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते । शपेयं त्वां महाराज पराभावाय भारत ॥

bhīṣma uvāca । yady evaṁ nābhigacchethā yudhi māṁ pr̥thivīpate । śapeyaṁ tvāṁ mahārāja parābhāvāya bhārata ॥

प्रीतोऽस्मि पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव । यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे ॥

prīto ’smi putra yudhyasva jayam āpnuhi pāṇḍava । yat te ’bhilaṣitaṁ cānyat tad avāpnuhi saṁyuge ॥

व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि । एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ॥

vriyatāṁ ca varaḥ pārtha kim asmatto ’bhikāṅkṣasi । evaṁ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ ॥

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥

arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit । iti satyaṁ mahārāja baddho ’smy arthena kauravaiḥ ॥

अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन । हृतोऽस्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥

atas tvāṁ klībavad vākyaṁ bravīmi kurunandana । hr̥to ’smy arthena kauravya yuddhād anyat kim icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशः । युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ । yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṁ varaḥ ॥

भीष्म उवाच । राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन । कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥

bhīṣma uvāca । rājan kim atra sāhyaṁ te karomi kurunandana । kāmaṁ yotsye parasyārthe brūhi yat te vivakṣitam ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् । एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ jayeyaṁ saṁgrāme bhavantam aparājitam । etan me mantraya hitaṁ yadi śreyaḥ prapaśyasi ॥

भीष्म उवाच । न तं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे । विजयेत पुमान्कश्चिदपि साक्षाच्छतक्रतुः ॥

bhīṣma uvāca । na taṁ paśyāmi kaunteya yo māṁ yudhyantam āhave । vijayeta pumān kaś cid api sākṣāc chatakratuḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोऽस्तु ते । जयोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । hanta pr̥cchāmi tasmāt tvāṁ pitāmaha namo ’stu te । jayopāyaṁ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ ॥

भीष्म उवाच । न शत्रुं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् । न तावन्मृत्युकालो मे पुनरागमनं कुरु ॥

bhīṣma uvāca । na śatruṁ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām । na tāvan mr̥tyukālo me punarāgamanaṁ kuru ॥

संजय उवाच । ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन । शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ॥

saṁjaya uvāca । tato yudhiṣṭhiro vākyaṁ bhīṣmasya kurunandana । śirasā pratijagrāha bhūyas tam abhivādya ca ॥

प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति । पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥

prāyāt punar mahābāhur ācāryasya rathaṁ prati । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ madhyena bhrātr̥bhiḥ saha ॥

स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् । उवाच वाचा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥

sa droṇam abhivādyātha kr̥tvā caiva pradakṣiṇam । uvāca vācā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṁ vacaḥ ॥

आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगतकल्मषः । जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज ॥

āmantraye tvāṁ bhagavan yotsye vigatakalmaṣaḥ । jayeyaṁ ca ripūn sarvān anujñātas tvayā dvija ॥

द्रोण उवाच । यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥

droṇa uvāca । yadi māṁ nābhigacchethā yuddhāya kr̥taniścayaḥ । śapeyaṁ tvāṁ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ ॥

तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयानघ । अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ॥

tad yudhiṣṭhira tuṣṭo ’smi pūjitaś ca tvayānagha । anujānāmi yudhyasva vijayaṁ samavāpnuhi ॥

करवाणि च ते कामं ब्रूहि यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् । एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥

karavāṇi ca te kāmaṁ brūhi yat te ’bhikāṅkṣitam । evaṁ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi ॥

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥

arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit । iti satyaṁ mahārāja baddho ’smy arthena kauravaiḥ ॥

अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमो युद्धादन्यत्किमिच्छसि । योत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ॥

atas tvāṁ klībavad brūmo yuddhād anyat kim icchasi । yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā ॥

युधिष्ठिर उवाच । जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम् । युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । jayam āśāssva me brahman mantrayasva ca maddhitam । yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vr̥to mayā ॥

द्रोण उवाच । ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव । अहं च त्वाभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि ॥

droṇa uvāca । dhruvas te vijayo rājan yasya mantrī haris tava । ahaṁ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūn vijeṣyasi ॥

यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः । युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ॥

yato dharmas tataḥ kr̥ṣṇo yataḥ kr̥ṣṇas tato jayaḥ । yudhyasva gaccha kaunteya pr̥ccha māṁ kiṁ bravīmi te ॥

युधिष्ठिर उवाच । पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ शृणु मे यद्विवक्षितम् । कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pr̥cchāmi tvāṁ dvijaśreṣṭha śr̥ṇu me yad vivakṣitam । kathaṁ jayeyaṁ saṁgrāme bhavantam aparājitam ॥

द्रोण उवाच । न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युध्याम्यहं रणे । ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सोदरैः ॥

droṇa uvāca । na te ’sti vijayas tāvad yāvad yudhyāmy ahaṁ raṇe । mamāśu nidhane rājan yatasva saha sodaraiḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः । आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । hanta tasmān mahābāho vadhopāyaṁ vadātmanaḥ । ācārya praṇipatyaiṣa pr̥cchāmi tvāṁ namo ’stu te ॥

द्रोण उवाच । न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रणे स्थितम् । युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ॥

droṇa uvāca । na śatruṁ tāta paśyāmi yo māṁ hanyād raṇe sthitam । yudhyamānaṁ susaṁrabdhaṁ śaravarṣaughavarṣiṇam ॥

ऋते प्रायगतं राजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् । हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

r̥te prāyagataṁ rājan nyastaśastram acetanam । hanyān māṁ yudhi yodhānāṁ satyam etad bravīmi te ॥

शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । श्रद्धेयवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीमि ते ॥

śastraṁ cāhaṁ raṇe jahyāṁ śrutvā sumahad apriyam । śraddheyavākyāt puruṣād etat satyaṁ bravīmi te ॥

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः । अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥

saṁjaya uvāca । etac chrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ । anumānya tam ācāryaṁ prāyāc chāradvataṁ prati ॥

सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

so ’bhivādya kr̥paṁ rājā kr̥tvā cāpi pradakṣiṇam । uvāca durdharṣatamaṁ vākyaṁ vākyaviśāradaḥ ॥

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः । जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयानघ ॥

anumānaye tvāṁ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ । jayeyaṁ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha ॥

कृप उवाच । यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । शपेयं त्वां महाराज पराभावाय सर्वशः ॥

kr̥pa uvāca । yadi māṁ nābhigacchethā yuddhāya kr̥taniścayaḥ । śapeyaṁ tvāṁ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ ॥

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥

arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit । iti satyaṁ mahārāja baddho ’smy arthena kauravaiḥ ॥

तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः । अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूमि युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥

teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ । atas tvāṁ klībavad brūmi yuddhād anyat kim icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य शृणु मे वचः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । hanta pr̥cchāmi te tasmād ācārya śr̥ṇu me vacaḥ ॥

संजय उवाच । इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः । तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् । अवध्योऽहं महीपाल युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥

saṁjaya uvāca । ity uktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ । taṁ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam । avadhyo ’haṁ mahīpāla yudhyasva jayam āpnuhi ॥

प्रीतस्त्वभिगमेनाहं जयं तव नराधिप । आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

prītas tv abhigamenāhaṁ jayaṁ tava narādhipa । āśāsiṣye sadotthāya satyam etad bravīmi te ॥

एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य वचस्तदा । अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ॥

etac chrutvā mahārāja gautamasya vacas tadā । anumānya kr̥paṁ rājā prayayau yena madrarāṭ ॥

स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥

sa śalyam abhivādyātha kr̥tvā cābhipradakṣiṇam । uvāca rājā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṁ vacaḥ ॥

अनुमानये त्वां योत्स्यामि गुरो विगतकल्मषः । जयेयं च महाराज अनुज्ञातस्त्वया रिपून् ॥

anumānaye tvāṁ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ । jayeyaṁ ca mahārāja anujñātas tvayā ripūn ॥

शल्य उवाच । यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः । शपेयं त्वां महाराज पराभावाय वै रणे ॥

śalya uvāca । yadi māṁ nābhigacchethā yuddhāya kr̥taniścayaḥ । śapeyaṁ tvāṁ mahārāja parābhāvāya vai raṇe ॥

तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते । अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥

tuṣṭo ’smi pūjitaś cāsmi yat kāṅkṣasi tad astu te । anujānāmi caiva tvāṁ yudhyasva jayam āpnuhi ॥

ब्रूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि ते । एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥

brūhi caiva paraṁ vīra kenārthaḥ kiṁ dadāmi te । evaṁ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi ॥

अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥

arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit । iti satyaṁ mahārāja baddho ’smy arthena kauravaiḥ ॥

करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् । ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥

kariṣyāmi hi te kāmaṁ bhāgineya yathepsitam । bravīmy ataḥ klībavat tvāṁ yuddhād anyat kim icchasi ॥

युधिष्ठिर उवाच । मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम् । कामं युध्य परस्यार्थे वरमेतद्वृणोम्यहम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mantrayasva mahārāja nityaṁ maddhitam uttamam । kāmaṁ yudhya parasyārthe varam etad vr̥ṇomy aham ॥

शल्य उवाच । ब्रूहि किमत्र साह्यं ते करोमि नृपसत्तम । कामं योत्स्ये परस्यार्थे वृतोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥

śalya uvāca । brūhi kim atra sāhyaṁ te karomi nr̥pasattama । kāmaṁ yotsye parasyārthe vr̥to ’smy arthena kauravaiḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । स एव मे वरः सत्य उद्योगे यस्त्वया कृतः । सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sa eva me varaḥ satya udyoge yas tvayā kr̥taḥ । sūtaputrasya saṁgrāme kāryas tejovadhas tvayā ॥

शल्य उवाच । संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितः । गच्छ युध्यस्व विस्रब्धं प्रतिजाने जयं तव ॥

śalya uvāca । saṁpatsyaty eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ । gaccha yudhyasva visrabdhaṁ pratijāne jayaṁ tava ॥

संजय उवाच । अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् । निर्जगाम महासैन्याद्भ्रातृभिः परिवारितः ॥

saṁjaya uvāca । anumānyātha kaunteyo mātulaṁ madrakeśvaram । nirjagāma mahāsainyād bhrātr̥bhiḥ parivāritaḥ ॥

वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै । तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ॥

vāsudevas tu rādheyam āhave ’bhijagāma vai । tata enam uvācedaṁ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ ॥

श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात्किल न योत्स्यसि । अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते ॥

śrutaṁ me karṇa bhīṣmasya dveṣāt kila na yotsyasi । asmān varaya rādheya yāvad bhīṣmo na hanyate ॥

हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगे । धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ॥

hate tu bhīṣme rādheya punar eṣyasi saṁyuge । dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṁ yadi paśyasi cet samam ॥

कर्ण उवाच । न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव । त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥

karṇa uvāca । na vipriyaṁ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava । tyaktaprāṇaṁ hi māṁ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam ॥

संजय उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत । युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ॥

saṁjaya uvāca । tac chrutvā vacanaṁ kr̥ṣṇaḥ saṁnyavartata bhārata । yudhiṣṭhirapurogaiś ca pāṇḍavaiḥ saha saṁgataḥ ॥

अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः । योऽस्मान्वृणोति तदहं वरये साह्यकारणात् ॥

atha sainyasya madhye tu prākrośat pāṇḍavāgrajaḥ । yo ’smān vr̥ṇoti tad ahaṁ varaye sāhyakāraṇāt ॥

अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् । प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

atha tān samabhiprekṣya yuyutsur idam abravīt । prītātmā dharmarājānaṁ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

अहं योत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान् । युष्मदर्थे महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ ॥

ahaṁ yotsyāmi miṣataḥ saṁyuge dhārtarāṣṭrajān । yuṣmadarthe mahārāja yadi māṁ vr̥ṇuṣe ’nagha ॥

युधिष्ठिर उवाच । एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान् । युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ehy ehi sarve yotsyāmas tava bhrātr̥̄n apaṇḍitān । yuyutso vāsudevaś ca vayaṁ ca brūma sarvaśaḥ ॥

वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् । त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥

vr̥ṇomi tvāṁ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt । tvayi piṇḍaś ca tantuś ca dhr̥tarāṣṭrasya dr̥śyate ॥

भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते । न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ॥

bhajasvāsmān rājaputra bhajamānān mahādyute । na bhaviṣyati durbuddhir dhārtarāṣṭro ’tyamarṣaṇaḥ ॥

संजय उवाच । ततो युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस्तव । जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम् ॥

saṁjaya uvāca । tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṁs tava । jagāma pāṇḍuputrāṇāṁ senāṁ viśrāvya dundubhim ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टः सहानुजैः । जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोज्ज्वलम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā saṁprahr̥ṣṭaḥ sahānujaiḥ । jagrāha kavacaṁ bhūyo dīptimat kanakojjvalam ॥

प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान्स्वान्पुरुषर्षभाः । ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ॥

pratyapadyanta te sarve rathān svān puruṣarṣabhāḥ । tato vyūhaṁ yathāpūrvaṁ pratyavyūhanta te punaḥ ॥

अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् । सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः ॥

avādayan dundubhīṁś ca śataśaś caiva puṣkarān । siṁhanādāṁś ca vividhān vineduḥ puruṣarṣabhāḥ ॥

रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः । धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे मुदा ॥

rathasthān puruṣavyāghrān pāṇḍavān prekṣya pārthivāḥ । dhr̥ṣṭadyumnādayaḥ sarve punar jahr̥ṣire mudā ॥

गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् । दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयां चक्रिरे भृशम् ॥

gauravaṁ pāṇḍuputrāṇāṁ mānyān mānayatāṁ ca tān । dr̥ṣṭvā mahīkṣitas tatra pūjayāṁ cakrire bhr̥śam ॥

सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् । दयां च ज्ञातिषु परां कथयां चक्रिरे नृपाः ॥

sauhr̥daṁ ca kr̥pāṁ caiva prāptakālaṁ mahātmanām । dayāṁ ca jñātiṣu parāṁ kathayāṁ cakrire nr̥pāḥ ॥

साधु साध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः । वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षिणीः ॥

sādhu sādhv iti sarvatra niśceruḥ stutisaṁhitāḥ । vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṁ manohr̥dayaharṣiṇīḥ ॥

म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तदा । वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ॥

mlecchāś cāryāś ca ye tatra dadr̥śuḥ śuśruvus tadā । vr̥ttaṁ tat pāṇḍuputrāṇāṁ rurudus te sagadgadāḥ ॥

ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्चैव पुष्करान् । शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः ॥

tato jaghnur mahābherīḥ śataśaś caiva puṣkarān । śaṅkhāṁś ca gokṣīranibhān dadhmur hr̥ṣṭā manasvinaḥ ॥