Adhyāya 20

धृतराष्ट्र उवाच । सूर्योदये संजय के नु पूर्वं; युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन् । मामका वा भीष्मनेत्राः समीके; पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sūryodaye saṁjaya ke nu pūrvaṁ; yuyutsavo hr̥ṣyamāṇā ivāsan । māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīmanetrās tadānīm ॥

केषां जघन्यौ सोमसूर्यौ सवायू; केषां सेनां श्वापदा व्याभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः; सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत् ॥

keṣāṁ jaghanyau somasūryau savāyū; keṣāṁ senāṁ śvāpadā vyābhaṣanta । keṣāṁ yūnāṁ mukhavarṇāḥ prasannāḥ; sarvaṁ hy etad brūhi tattvaṁ yathāvat ॥

संजय उवाच । उभे सेने तुल्यमिवोपयाते; उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र । उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे; तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे ॥

saṁjaya uvāca । ubhe sene tulyam ivopayāte; ubhe vyūhe hr̥ṣṭarūpe narendra । ubhe citre vanarājiprakāśe; tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe ॥

उभे सेने बृहती भीमरूपे; तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये । तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे; तथा ह्युभे सत्पुरुषार्यगुप्ते ॥

ubhe sene br̥hatī bhīmarūpe; tathaivobhe bhārata durviṣahye । tathaivobhe svargajayāya sr̥ṣṭe; tathā hy ubhe satpuruṣāryagupte ॥

पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः; स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां; देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम् ॥

paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ; sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ । daityendraseneva ca kauravāṇāṁ; devendraseneva ca pāṇḍavānām ॥

शुक्रो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां; धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याभषन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा;न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः ॥

śukro vāyuḥ pr̥ṣṭhataḥ pāṇḍavānāṁ; dhārtarāṣṭrāñ śvāpadā vyābhaṣanta । gajendrāṇāṁ madagandhāṁś ca tīvrān; na sehire tava putrasya nāgāḥ ॥

दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं; सुवर्णकक्ष्यं जातिबलं प्रभिन्नम् । समास्थितो मध्यगतः कुरूणां; संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च ॥

duryodhano hastinaṁ padmavarṇaṁ; suvarṇakakṣyaṁ jātibalaṁ prabhinnam । samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṁ; saṁstūyamāno bandibhir māgadhaiś ca ॥

चन्द्रप्रभं श्वेतमस्यातपत्रं; सौवर्णी स्रग्भ्राजते चोत्तमाङ्गे । तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः; सार्धं गान्धारैः पाति गान्धारराजः ॥

candraprabhaṁ śvetam asyātapatraṁ; sauvarṇī srag bhrājate cottamāṅge । taṁ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṁ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ ॥

भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः; श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सशङ्खः । श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन; श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशः ॥

bhīṣmo ’grataḥ sarvasainyasya vr̥ddhaḥ; śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ saśaṅkhaḥ । śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena; śvetair aśvaiḥ śvetaśailaprakāśaḥ ॥

तस्य सैन्यं धार्तराष्ट्राश्च सर्वे; बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च । ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धौ; तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः ॥

tasya sainyaṁ dhārtarāṣṭrāś ca sarve; bāhlīkānām ekadeśaḥ śalaś ca । ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañcanadāś ca śūrāḥ ॥

शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा; द्रोणो महाबाहुरदीनसत्त्वः । आस्ते गुरुः प्रयशाः सर्वराज्ञां; पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभिरक्षन् ॥

śoṇair hayai rukmaratho mahātmā; droṇo mahābāhur adīnasattvaḥ । āste guruḥ prayaśāḥ sarvarājñāṁ; paścāc camūm indra ivābhirakṣan ॥

वार्द्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये; भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च । शाल्वा मत्स्याः केकयाश्चापि सर्वे; गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः ॥

vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitro jayaś ca । śālvā matsyāḥ kekayāś cāpi sarve; gajānīkair bhrātaro yotsyamānāḥ ॥

शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा; महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी । शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च; सार्धं चमूमुत्तरतोऽभिपाति ॥

śāradvataś cottaradhūr mahātmā; maheṣvāso gautamaś citrayodhī । śakaiḥ kirātair yavanaiḥ pahlavaiś ca; sārdhaṁ camūm uttarato ’bhipāti ॥

महारथैरन्धकवृष्णिभोजैः; सौराष्ट्रकैर्नैरृतैरात्तशस्त्रैः । बृहद्बलः कृतवर्माभिगुप्तो; बलं त्वदीयं दक्षिणतोऽभिपाति ॥

mahārathair andhakavr̥ṣṇibhojaiḥ; saurāṣṭrakair nairr̥tair āttaśastraiḥ । br̥hadbalaḥ kr̥tavarmābhigupto; balaṁ tvadīyaṁ dakṣiṇato ’bhipāti ॥

संशप्तकानामयुतं रथानां; मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः । येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः; प्रयाता वै ते त्रिगर्ताश्च शूराः ॥

saṁśaptakānām ayutaṁ rathānāṁ; mr̥tyur jayo vārjunasyeti sr̥ṣṭāḥ । yenārjunas tena rājan kr̥tāstrāḥ; prayātā vai te trigartāś ca śūrāḥ ॥

साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत । नागे नागे रथशतं शतं चाश्वा रथे रथे ॥

sāgraṁ śatasahasraṁ tu nāgānāṁ tava bhārata । nāge nāge rathaśataṁ śataṁ cāśvā rathe rathe ॥

अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के दश चर्मिणः । एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत ॥

aśve ’śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ । evaṁ vyūḍhāny anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata ॥

अव्यूहन्मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवोऽग्रणीः ॥

avyūhan mānuṣaṁ vyūhaṁ daivaṁ gāndharvam āsuram । divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’graṇīḥ ॥

महारथौघविपुलः समुद्र इव पर्वणि । भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि ॥

mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi । bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṁ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi ॥

अनन्तरूपा ध्वजिनी त्वदीया; नरेन्द्र भीमा न तु पाण्डवानाम् । तां त्वेव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधृष्यां; यस्या नेतारौ केशवश्चार्जुनश्च ॥

anantarūpā dhvajinī tvadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānām । tāṁ tv eva manye br̥hatīṁ duṣpradhr̥ṣyāṁ; yasyā netārau keśavaś cārjunaś ca ॥