Adhyāya 19

धृतराष्ट्र उवाच । अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । akṣauhiṇyo daśaikāṁ ca vyūḍhāṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ । katham alpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ ॥

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥

yo veda mānuṣaṁ vyūhaṁ daivaṁ gāndharvam āsuram । kathaṁ bhīṣmaṁ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ ॥

संजय उवाच । धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः । अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम् ॥

saṁjaya uvāca । dhārtarāṣṭrāṇy anīkāni dr̥ṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ । abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṁjayam ॥

महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ॥

maharṣer vacanāt tāta vedayanti br̥haspateḥ । saṁhatān yodhayed alpān kāmaṁ vistārayed bahūn ॥

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह । अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः ॥

sūcīmukham anīkaṁ syād alpānāṁ bahubhiḥ saha । asmākaṁ ca tathā sainyam alpīyaḥ sutarāṁ paraiḥ ॥

एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव । तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः ॥

etad vacanam ājñāya maharṣer vyūha pāṇḍava । tac chrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalgunaḥ ॥

एष व्यूहामि ते राजन्व्यूहं परमदुर्जयम् । अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ॥

eṣa vyūhāmi te rājan vyūhaṁ paramadurjayam । acalaṁ nāma vajrākhyaṁ vihitaṁ vajrapāṇinā ॥

यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैः । स नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः ॥

yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ । sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन्पुरुषसत्तमः । अग्रेऽग्रणीर्यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ॥

tejāṁsi ripusainyānāṁ mr̥dnan puruṣasattamaḥ । agre ’graṇīr yāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ ॥

यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः । निवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥

yaṁ dr̥ṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ । nivartiṣyanti saṁbhrāntāḥ siṁhaṁ kṣudramr̥gā iva ॥

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयम् । भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिमिवामराः ॥

taṁ sarve saṁśrayiṣyāmaḥ prākāram akutobhayam । bhīmaṁ praharatāṁ śreṣṭhaṁ vajrapāṇim ivāmarāḥ ॥

न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् । द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ॥

na hi so ’sti pumām̐l loke yaḥ saṁkruddhaṁ vr̥kodaram । draṣṭum atyugrakarmāṇaṁ viṣaheta nararṣabham ॥

भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् । चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत् ॥

bhīmaseno gadāṁ bibhrad vajrasāramayīṁ dr̥ḍhām । caran vegena mahatā samudram api śoṣayet ॥

केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् । एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर ॥

kekayā dhr̥ṣṭaketuś ca cekitānaś ca vīryavān । eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakās te nareśvara ॥

धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुरब्रवीत् । ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिष । अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे ॥

dhr̥tarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsur abravīt । bruvāṇaṁ tu tathā pārthaṁ sarvasainyāni māriṣa । apūjayaṁs tadā vāgbhir anukūlābhir āhave ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयः । व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा ॥

evam uktvā mahābāhus tathā cakre dhanaṁjayaḥ । vyūhya tāni balāny āśu prayayau phalgunas tadā ॥

संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूः । गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत ॥

saṁprayātān kurūn dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ mahācamūḥ । gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadr̥śyata ॥

भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥

bhīmaseno ’graṇīs teṣāṁ dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । nakulaḥ sahadevaś ca dhr̥ṣṭaketuś ca vīryavān ॥

समुद्योज्य ततः पश्चाद्राजाप्यक्षौहिणीवृतः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ॥

samudyojya tataḥ paścād rājāpy akṣauhiṇīvr̥taḥ । bhrātr̥bhiḥ saha putraiś ca so ’bhyarakṣata pr̥ṣṭhataḥ ॥

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती । द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ॥

cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī । draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pr̥ṣṭhagopās tarasvinaḥ ॥

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः । सहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca pāñcālyas teṣāṁ goptā mahārathaḥ । sahitaḥ pr̥tanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ ॥

शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः । यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ॥

śikhaṇḍī tu tataḥ paścād arjunenābhirakṣitaḥ । yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha ॥

पृष्ठगोपोऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथः । चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥

pr̥ṣṭhagopo ’rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ । cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau ॥

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । बृहद्भिः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव ॥

rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । br̥hadbhiḥ kuñjarair mattaiś caladbhir acalair iva ॥

अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः । विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥

akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ । virāṭam anvayāt paścāt pāṇḍavārthe parākramī ॥

तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः । नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः ॥

teṣām ādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ । nānācihnadharā rājan ratheṣv āsan mahādhvajāḥ ॥

समुत्सर्प्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः । भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम् ॥

samutsarpya tataḥ paścād dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । bhrātr̥bhiḥ saha putraiś ca so ’bhyarakṣad yudhiṣṭhiram ॥

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान्ध्वजान् । अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः ॥

tvadīyānāṁ pareṣāṁ ca ratheṣu vividhān dhvajān । abhibhūyārjunasyaiko dhvajas tasthau mahākapiḥ ॥

पादातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः । अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ॥

pādātās tv agrato ’gacchann asiśaktyr̥ṣṭipāṇayaḥ । anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ ॥

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः । शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः ॥

vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ । śūrā hemamayair jālair dīpyamānā ivācalāḥ ॥

क्षरन्त इव जीमूता मदार्द्राः पद्मगन्धिनः । राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ॥

kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ । rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ ॥

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम् । प्रचकर्ष महत्सैन्यं दुराधर्षो महामनाः ॥

bhīmaseno gadāṁ bhīmāṁ prakarṣan parighopamām । pracakarṣa mahat sainyaṁ durādharṣo mahāmanāḥ ॥

तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तं रश्मिमालिनम् । न शेकुः सर्वतो योधाः प्रतिवीक्षितुमन्तिके ॥

tam arkam iva duṣprekṣyaṁ tapantaṁ raśmimālinam । na śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitum antike ॥

वज्रो नामैष तु व्यूहो दुर्भिदः सर्वतोमुखः । चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ॥

vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥ । cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā ॥

यं प्रतिव्यूह्य तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् । अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः ॥

yaṁ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavās tava vāhinīm । ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavair abhirakṣitaḥ ॥

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति । प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥

saṁdhyāṁ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṁ prati । prāvāt sapr̥ṣato vāyur anabhre stanayitnumān ॥

विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा नीचैः शर्करकर्षिणः । रजश्चोद्धूयमानं तु तमसाच्छादयज्जगत् ॥

viṣvagvātāś ca vānty ugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ । rajaś coddhūyamānaṁ tu tamasāc chādayaj jagat ॥

पपात महती चोल्का प्राङ्मुखी भरतर्षभ । उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना ॥

papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabha । udyantaṁ sūryam āhatya vyaśīryata mahāsvanā ॥

अथ सज्जीयमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । निष्प्रभोऽभ्युदियात्सूर्यः सघोषो भूश्चचाल ह । व्यशीर्यत सनादा च तदा भरतसत्तम ॥

atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha । niṣprabho ’bhyudiyāt sūryaḥ saghoṣo bhūś cacāla ha । vyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama ॥

निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् । प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ॥

nirghātā bahavo rājan dikṣu sarvāsu cābhavan । prādurāsīd rajas tīvraṁ na prājñāyata kiṁ cana ॥

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । किङ्किणीजालनद्धानां काञ्चनस्रग्वतां रवैः ॥

dhvajānāṁ dhūyamānānāṁ sahasā mātariśvanā । kiṅkiṇījālanaddhānāṁ kāñcanasragvatāṁ ravaiḥ ॥

महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् । सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव ॥

mahatāṁ sapatākānām ādityasamatejasām । sarvaṁ jhaṇajhaṇībhūtam āsīt tālavaneṣv iva ॥

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥

evaṁ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ । vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm ॥

स्रंसन्त इव मज्जानो योधानां भरतर्षभ । दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम् ॥

sraṁsanta iva majjāno yodhānāṁ bharatarṣabha । dr̥ṣṭvāgrato bhīmasenaṁ gadāpāṇim avasthitam ॥