Adhyāya 13

संजय उवाच । उत्तरेषु तु कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा । यथाश्रुतं महाराज ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥

saṁjaya uvāca । uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā । yathāśrutaṁ mahārāja bruvatas tan nibodha me ॥

घृततोयः समुद्रोऽत्र दधिमण्डोदकोऽपरः । सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो घर्मसागरः ॥

ghr̥tatoyaḥ samudro ’tra dadhimaṇḍodako ’paraḥ । surodaḥ sāgaraś caiva tathānyo gharmasāgaraḥ ॥

परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप । सर्वतश्च महाराज पर्वतैः परिवारिताः ॥

paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa । sarvataś ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ ॥

गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर्मानःशिलो महान् । पर्वतः पश्चिमः कृष्णो नारायणनिभो नृप ॥

gauras tu madhyame dvīpe girir mānaḥśilo mahān । parvataḥ paścimaḥ kr̥ṣṇo nārāyaṇanibho nr̥pa ॥

तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः । प्रजापतिमुपासीनः प्रजानां विदधे सुखम् ॥

tatra ratnāni divyāni svayaṁ rakṣati keśavaḥ । prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṁ vidadhe sukham ॥

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य ह । संपूज्यते शल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥

kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha । saṁpūjyate śalmaliś ca dvīpe śālmalike nr̥pa ॥

क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः । संपूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥

krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ । saṁpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā ॥

गोमन्दः पर्वतो राजन्सुमहान्सर्वधातुमान् । यत्र नित्यं निवसति श्रीमान्कमललोचनः । मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर्नारायणो हरिः ॥

gomandaḥ parvato rājan sumahān sarvadhātumān । yatra nityaṁ nivasati śrīmān kamalalocanaḥ । mokṣibhiḥ saṁstuto nityaṁ prabhur nārāyaṇo hariḥ ॥

कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः । सुधामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ॥

kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiś citaḥ । sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ ॥

द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः । चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ॥

dyutimān nāma kauravya tr̥tīyaḥ kumudo giriḥ । caturthaḥ puṣpavān nāma pañcamas tu kuśeśayaḥ ॥

षष्ठो हरिगिरिर्नाम षडेते पर्वतोत्तमाः । तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ॥

ṣaṣṭho harigirir nāma ṣaḍ ete parvatottamāḥ । teṣām antaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ ॥

औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् । तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं पालनं स्मृतम् ॥

audbhidaṁ prathamaṁ varṣaṁ dvitīyaṁ veṇumaṇḍalam । tr̥tīyaṁ vai rathākāraṁ caturthaṁ pālanaṁ smr̥tam ॥

धृतिमत्पञ्चमं वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम् । सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षपुञ्जकाः ॥

dhr̥timat pañcamaṁ varṣaṁ ṣaṣṭhaṁ varṣaṁ prabhākaram । saptamaṁ kāpilaṁ varṣaṁ saptaite varṣapuñjakāḥ ॥

एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर । विहरन्ति रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ॥

eteṣu devagandharvāḥ prajāś ca jagatīśvara । viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ ॥

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्योऽपि वा नृप । गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ॥

na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo ’pi vā nr̥pa । gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraś ca pārthiva ॥

अवशिष्टेषु वर्षेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर । यथाश्रुतं महाराज तदव्यग्रमनाः शृणु ॥

avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara । yathāśrutaṁ mahārāja tad avyagramanāḥ śr̥ṇu ॥

क्रौञ्चद्वीपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरिः । क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ॥

krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ । krauñcāt paro vāmanako vāmanād andhakārakaḥ ॥

अन्धकारात्परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः । मैनाकात्परतो राजन्गोविन्दो गिरिरुत्तमः ॥

andhakārāt paro rājan mainākaḥ parvatottamaḥ । mainākāt parato rājan govindo girir uttamaḥ ॥

गोविन्दात्तु परो राजन्निबिडो नाम पर्वतः । परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ॥

govindāt tu paro rājan nibiḍo nāma parvataḥ । paras tu dviguṇas teṣāṁ viṣkambho vaṁśavardhana ॥

देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु । क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ॥

deśāṁs tatra pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śr̥ṇu । krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ ॥

मनोनुगात्परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह । उष्णात्परः प्रावरकः प्रावरादन्धकारकः ॥

manonugāt paraś coṣṇo deśaḥ kurukulodvaha । uṣṇāt paraḥ prāvarakaḥ prāvarād andhakārakaḥ ॥

अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशः परः स्मृतः । मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥

andhakārakadeśāt tu munideśaḥ paraḥ smr̥taḥ । munideśāt paraś caiva procyate dundubhisvanaḥ ॥

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप । एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ॥

siddhacāraṇasaṁkīrṇo gauraprāyo janādhipa । ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ ॥

पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नमान् । तत्र नित्यं निवसति स्वयं देवः प्रजापतिः ॥

puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān । tatra nityaṁ nivasati svayaṁ devaḥ prajāpatiḥ ॥

तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षिभिः । वाग्भिर्मनोनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ॥

taṁ paryupāsate nityaṁ devāḥ sarve maharṣibhiḥ । vāgbhir manonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa ॥

जम्बूद्वीपात्प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत । द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुनन्दन ॥

jambūdvīpāt pravartante ratnāni vividhāny uta । dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṁ kurunandana ॥

विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ॥

viprāṇāṁ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca । ārogyāyuḥpramāṇābhyāṁ dviguṇaṁ dviguṇaṁ tataḥ ॥

एको जनपदो राजन्द्वीपेष्वेतेषु भारत । उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ॥

eko janapado rājan dvīpeṣv eteṣu bhārata । uktā janapadā yeṣu dharmaś caikaḥ pradr̥śyate ॥

ईश्वरो दण्डमुद्यम्य स्वयमेव प्रजापतिः । द्वीपानेतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ॥

īśvaro daṇḍam udyamya svayam eva prajāpatiḥ । dvīpān etān mahārāja rakṣaṁs tiṣṭhati nityadā ॥

स राजा स शिवो राजन्स पिता स पितामहः । गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ॥

sa rājā sa śivo rājan sa pitā sa pitāmahaḥ । gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ ॥

भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयमुपस्थितम् । सिद्धमेव महाराज भुञ्जते तत्र नित्यदा ॥

bhojanaṁ cātra kauravya prajāḥ svayam upasthitam । siddham eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā ॥

ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः । चतुरश्रा महाराज त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् ॥

tataḥ paraṁ samā nāma dr̥śyate lokasaṁsthitiḥ । caturaśrā mahārāja trayas triṁśat tu maṇḍalam ॥

तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः । दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः । सुप्रतीकस्तथा राजन्प्रभिन्नकरटामुखः ॥

tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṁmatāḥ । diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ । supratīkas tathā rājan prabhinnakaraṭāmukhaḥ ॥

तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुमिहोत्सहे । असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥

tasyāhaṁ parimāṇaṁ tu na saṁkhyātum ihotsahe । asaṁkhyātaḥ sa nityaṁ hi tiryag ūrdhvam adhas tathā ॥

तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव च । असंबाधा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ॥

tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca । asaṁbādhā mahārāja tān nigr̥hṇanti te gajāḥ ॥

पुष्करैः पद्मसंकाशैर्वर्ष्मवद्भिर्महाप्रभैः । ते शनैः पुनरेवाशु वायून्मुञ्चन्ति नित्यशः ॥

puṣkaraiḥ padmasaṁkāśair varṣmavadbhir mahāprabhaiḥ । te śanaiḥ punar evāśu vāyūn muñcanti nityaśaḥ ॥

श्वसद्भिर्मुच्यमानास्तु दिग्गजैरिह मारुताः । आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥

śvasadbhir mucyamānās tu diggajair iha mārutāḥ । āgacchanti mahārāja tatas tiṣṭhanti vai prajāḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । परो वै विस्तरोऽत्यर्थं त्वया संजय कीर्तितः । दर्शितं द्वीपसंस्थानमुत्तरं ब्रूहि संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । paro vai vistaro ’tyarthaṁ tvayā saṁjaya kīrtitaḥ । darśitaṁ dvīpasaṁsthānam uttaraṁ brūhi saṁjaya ॥

संजय उवाच । उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहान्मे शृणु तत्त्वतः । स्वर्भानुः कौरवश्रेष्ठ यावदेष प्रभावतः ॥

saṁjaya uvāca । uktā dvīpā mahārāja grahān me śr̥ṇu tattvataḥ । svarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvad eṣa prabhāvataḥ ॥

परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः । योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ॥

parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ । yojanānāṁ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai ॥

परिणाहेन षट्त्रिंशद्विपुलत्वेन चानघ । षष्टिमाहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ॥

pariṇāhena ṣaṭtriṁśad vipulatvena cānagha । ṣaṣṭim āhuḥ śatāny asya budhāḥ paurāṇikās tathā ॥

चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्नेकादश स्मृतः । विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत्तु मण्डलम् । एकोनषष्टिर्वैपुल्याच्छीतरश्मेर्महात्मनः ॥

candramās tu sahasrāṇi rājann ekādaśa smr̥taḥ । viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṁśat tu maṇḍalam । ekonaṣaṣṭir vaipulyāc chītaraśmer mahātmanaḥ ॥

सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन । विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशतं समम् ॥

sūryas tv aṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana । viṣkambheṇa tato rājan maṇḍalaṁ triṁśataṁ samam ॥

अष्टपञ्चाशतं राजन्विपुलत्वेन चानघ । श्रूयते परमोदारः पतंगोऽसौ विभावसुः । एतत्प्रमाणमर्कस्य निर्दिष्टमिह भारत ॥

aṣṭapañcāśataṁ rājan vipulatvena cānagha । śrūyate paramodāraḥ pataṁgo ’sau vibhāvasuḥ । etat pramāṇam arkasya nirdiṣṭam iha bhārata ॥

स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महत्तया । चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपोऽयमुदाहृतः ॥

sa rāhuś chādayaty etau yathākālaṁ mahattayā । candrādityau mahārāja saṁkṣepo ’yam udāhr̥taḥ ॥

इत्येतत्ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा । सर्वमुक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छममवाप्नुहि ॥

ity etat te mahārāja pr̥cchataḥ śāstracakṣuṣā । sarvam uktaṁ yathātattvaṁ tasmāc chamam avāpnuhi ॥

यथादृष्टं मया प्रोक्तं सनिर्याणमिदं जगत् । तस्मादाश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ॥

yathādr̥ṣṭaṁ mayā proktaṁ saniryāṇam idaṁ jagat । tasmād āśvasa kauravya putraṁ duryodhanaṁ prati ॥

श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् । श्रीमान्भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । आयुर्बलं च वीर्यं च तस्य तेजश्च वर्धते ॥

śrutvedaṁ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam । śrīmān bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṁmataḥ । āyur balaṁ ca vīryaṁ ca tasya tejaś ca vardhate ॥

यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ॥

yaḥ śr̥ṇoti mahīpāla parvaṇīdaṁ yatavrataḥ । prīyante pitaras tasya tathaiva ca pitāmahāḥ ॥

इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् । पूर्वं प्रवर्तते पुण्यं तत्सर्वं श्रुतवानसि ॥

idaṁ tu bhārataṁ varṣaṁ yatra vartāmahe vayam । pūrvaṁ pravartate puṇyaṁ tat sarvaṁ śrutavān asi ॥