Adhyāya 12

धृतराष्ट्र उवाच । जम्बूखण्डस्त्वया प्रोक्तो यथावदिह संजय । विष्कम्भमस्य प्रब्रूहि परिमाणं च तत्त्वतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । jambūkhaṇḍas tvayā prokto yathāvad iha saṁjaya । viṣkambham asya prabrūhi parimāṇaṁ ca tattvataḥ ॥

समुद्रस्य प्रमाणं च सम्यगच्छिद्रदर्शन । शाकद्वीपं च मे ब्रूहि कुशद्वीपं च संजय ॥

samudrasya pramāṇaṁ ca samyag acchidradarśana । śākadvīpaṁ ca me brūhi kuśadvīpaṁ ca saṁjaya ॥

शाल्मलं चैव तत्त्वेन क्रौञ्चद्वीपं तथैव च । ब्रूहि गावल्गणे सर्वं राहोः सोमार्कयोस्तथा ॥

śālmalaṁ caiva tattvena krauñcadvīpaṁ tathaiva ca । brūhi gāvalgaṇe sarvaṁ rāhoḥ somārkayos tathā ॥

संजय उवाच । राजन्सुबहवो द्वीपा यैरिदं संततं जगत् । सप्त त्वहं प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यौ ग्रहांस्तथा ॥

saṁjaya uvāca । rājan subahavo dvīpā yair idaṁ saṁtataṁ jagat । sapta tv ahaṁ pravakṣyāmi candrādityau grahāṁs tathā ॥

अष्टादश सहस्राणि योजनानां विशां पते । षट्शतानि च पूर्णानि विष्कम्भो जम्बुपर्वतः ॥

aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṁ viśāṁ pate । ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ ॥

लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः । नानाजनपदाकीर्णो मणिविद्रुमचित्रितः ॥

lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smr̥taḥ । nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ ॥

नैकधातुविचित्रैश्च पर्वतैरुपशोभितः । सिद्धचारणसंकीर्णः सागरः परिमण्डलः ॥

naikadhātuvicitraiś ca parvatair upaśobhitaḥ । siddhacāraṇasaṁkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ ॥

शाकद्वीपं च वक्ष्यामि यथावदिह पार्थिव । शृणु मे त्वं यथान्यायं ब्रुवतः कुरुनन्दन ॥

śākadvīpaṁ ca vakṣyāmi yathāvad iha pārthiva । śr̥ṇu me tvaṁ yathānyāyaṁ bruvataḥ kurunandana ॥

जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिप । विष्कम्भेण महाराज सागरोऽपि विभागशः । क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन संपरिवारितः ॥

jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa । viṣkambheṇa mahārāja sāgaro ’pi vibhāgaśaḥ । kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṁparivāritaḥ ॥

तत्र पुण्या जनपदा न तत्र म्रियते जनः । कुत एव हि दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते ॥

tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ । kuta eva hi durbhikṣaṁ kṣamātejoyutā hi te ॥

शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावद्भरतर्षभ । उक्त एष महाराज किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

śākadvīpasya saṁkṣepo yathāvad bharatarṣabha । ukta eṣa mahārāja kim anyac chrotum icchasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । शाकद्वीपस्य संक्षेपो यथावदिह संजय । उक्तस्त्वया महाभाग विस्तरं ब्रूहि तत्त्वतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । śākadvīpasya saṁkṣepo yathāvad iha saṁjaya । uktas tvayā mahābhāga vistaraṁ brūhi tattvataḥ ॥

संजय उवाच । तथैव पर्वता राजन्सप्तात्र मणिभूषिताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु । अतीवगुणवत्सर्वं तत्र पुण्यं जनाधिप ॥

saṁjaya uvāca । tathaiva parvatā rājan saptātra maṇibhūṣitāḥ । ratnākarās tathā nadyas teṣāṁ nāmāni me śr̥ṇu । atīvaguṇavat sarvaṁ tatra puṇyaṁ janādhipa ॥

देवर्षिगन्धर्वयुतः परमो मेरुरुच्यते । प्रागायतो महाराज मलयो नाम पर्वतः । यतो मेघाः प्रवर्तन्ते प्रभवन्ति च सर्वशः ॥

devarṣigandharvayutaḥ paramo merur ucyate । prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ । yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ ॥

ततः परेण कौरव्य जलधारो महागिरिः । यत्र नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् । यतो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले जनेश्वर ॥

tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ । yatra nityam upādatte vāsavaḥ paramaṁ jalam । yato varṣaṁ prabhavati varṣākāle janeśvara ॥

उच्चैर्गिरी रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः ॥

uccair girī raivatako yatra nityaṁ pratiṣṭhitaḥ । revatī divi nakṣatraṁ pitāmahakr̥to vidhiḥ ॥

उत्तरेण तु राजेन्द्र श्यामो नाम महागिरिः । यतः श्यामत्वमापन्नाः प्रजा जनपदेश्वर ॥

uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ । yataḥ śyāmatvam āpannāḥ prajā janapadeśvara ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सुमहान्संशयो मेऽद्य प्रोक्तं संजय यत्त्वया । प्रजाः कथं सूतपुत्र संप्राप्ताः श्यामतामिह ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sumahān saṁśayo me ’dya proktaṁ saṁjaya yat tvayā । prajāḥ kathaṁ sūtaputra saṁprāptāḥ śyāmatām iha ॥

संजय उवाच । सर्वेष्वेव महाप्राज्ञ द्वीपेषु कुरुनन्दन । गौरः कृष्णश्च वर्णौ द्वौ तयोर्वर्णान्तरं नृप ॥

saṁjaya uvāca । sarveṣv eva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana । gauraḥ kr̥ṣṇaś ca varṇau dvau tayor varṇāntaraṁ nr̥pa ॥

श्यामो यस्मात्प्रवृत्तो वै तत्ते वक्ष्यामि भारत । आस्तेऽत्र भगवान्कृष्णस्तत्कान्त्या श्यामतां गतः ॥

śyāmo yasmāt pravr̥tto vai tat te vakṣyāmi bhārata । āste ’tra bhagavān kr̥ṣṇas tat kāntyā śyāmatāṁ gataḥ ॥

ततः परं कौरवेन्द्र दुर्गशैलो महोदयः । केसरी केसरयुतो यतो वातः प्रवायति ॥

tataḥ paraṁ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ । kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati ॥

तेषां योजनविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः । वर्षाणि तेषु कौरव्य संप्रोक्तानि मनीषिभिः ॥

teṣāṁ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ । varṣāṇi teṣu kauravya saṁproktāni manīṣibhiḥ ॥

महामेरुर्महाकाशो जलदः कुमुदोत्तरः । जलधारात्परो राजन्सुकुमार इति स्मृतः ॥

mahāmerur mahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ । jaladhārāt paro rājan sukumāra iti smr̥taḥ ॥

रैवतस्य तु कौमारः श्यामस्य तु मणीचकः । केसरस्याथ मोदाकी परेण तु महापुमान् ॥

raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ । kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān ॥

परिवार्य तु कौरव्य दैर्घ्यं ह्रस्वत्वमेव च । जम्बूद्वीपेन विख्यातस्तस्य मध्ये महाद्रुमः ॥

parivārya tu kauravya dairghyaṁ hrasvatvam eva ca । jambūdvīpena vikhyātas tasya madhye mahādrumaḥ ॥

शाको नाम महाराज तस्य द्वीपस्य मध्यगः । तत्र पुण्या जनपदाः पूज्यते तत्र शंकरः ॥

śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ । tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṁkaraḥ ॥

तत्र गच्छन्ति सिद्धाश्च चारणा दैवतानि च । धार्मिकाश्च प्रजा राजंश्चत्वारोऽतीव भारत ॥

tatra gacchanti siddhāś ca cāraṇā daivatāni ca । dhārmikāś ca prajā rājaṁś catvāro ’tīva bhārata ॥

वर्णाः स्वकर्मनिरता न च स्तेनोऽत्र दृश्यते । दीर्घायुषो महाराज जरामृत्युविवर्जिताः ॥

varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno ’tra dr̥śyate । dīrghāyuṣo mahārāja jarāmr̥tyuvivarjitāḥ ॥

प्रजास्तत्र विवर्धन्ते वर्षास्विव समुद्रगाः । नद्यः पुण्यजलास्तत्र गङ्गा च बहुधागतिः ॥

prajās tatra vivardhante varṣāsv iva samudragāḥ । nadyaḥ puṇyajalās tatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ ॥

सुकुमारी कुमारी च सीता कावेरका तथा । महानदी च कौरव्य तथा मणिजला नदी । इक्षुवर्धनिका चैव तथा भरतसत्तम ॥

sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā । mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī । ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama ॥

ततः प्रवृत्ताः पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह । सहस्राणां शतान्येव यतो वर्षति वासवः ॥

tataḥ pravr̥ttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha । sahasrāṇāṁ śatāny eva yato varṣati vāsavaḥ ॥

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च । शक्यते परिसंख्यातुं पुण्यास्ता हि सरिद्वराः ॥

na tāsāṁ nāmadheyāni parimāṇaṁ tathaiva ca । śakyate parisaṁkhyātuṁ puṇyās tā hi saridvarāḥ ॥

तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसंमताः । मगाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ॥

tatra puṇyā janapadāś catvāro lokasaṁmatāḥ । magāś ca maśakāś caiva mānasā mandagās tathā ॥

मगा ब्राह्मणभूयिष्ठाः स्वकर्मनिरता नृप । मशकेषु तु राजन्या धार्मिकाः सर्वकामदाः ॥

magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nr̥pa । maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ ॥

मानसेषु महाराज वैश्याः कर्मोपजीविनः । सर्वकामसमायुक्ताः शूरा धर्मार्थनिश्चिताः । शूद्रास्तु मन्दगे नित्यं पुरुषा धर्मशीलिनः ॥

mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥ । sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ । śūdrās tu mandage nityaṁ puruṣā dharmaśīlinaḥ ॥

न तत्र राजा राजेन्द्र न दण्डो न च दण्डिकाः । स्वधर्मेणैव धर्मं च ते रक्षन्ति परस्परम् ॥

na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ । svadharmeṇaiva dharmaṁ ca te rakṣanti parasparam ॥

एतावदेव शक्यं तु तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपे महौजसि ॥

etāvad eva śakyaṁ tu tasmin dvīpe prabhāṣitum । etāvad eva śrotavyaṁ śākadvīpe mahaujasi ॥