Adhyāya 102

संजय उवाच । ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः । आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ । ājaghāna raṇe pārthān sahasenān samantataḥ ॥

भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः । नकुलं च त्रिभिर्बाणैः सहदेवं च सप्तभिः ॥

bhīmaṁ dvādaśabhir viddhvā sātyakiṁ navabhiḥ śaraiḥ । nakulaṁ ca tribhir bāṇaiḥ sahadevaṁ ca saptabhiḥ ॥

युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः ॥

yudhiṣṭhiraṁ dvādaśabhir bāhvor urasi cārpayat । dhr̥ṣṭadyumnaṁ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ ॥

तं द्वादशार्धैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः । धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः । युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम् ॥

taṁ dvādaśārdhair nakulo mādhavaś ca tribhiḥ śaraiḥ । dhr̥ṣṭadyumnaś ca saptatyā bhīmasenaś ca pañcabhiḥ । yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyat pitāmaham ॥

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत । एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः ॥

droṇas tu sātyakiṁ viddhvā bhīmasenam avidhyata । ekaikaṁ pañcabhir bāṇair yamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ ॥

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । तोत्त्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम् ॥

tau ca taṁ pratyavidhyetāṁ tribhis tribhir ajihmagaiḥ । tottrair iva mahānāgaṁ droṇaṁ brāhmaṇapuṁgavam ॥

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः । संग्रामे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ । abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ । saṁgrāme nājahur bhīṣmaṁ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर्महात्मभिः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः । तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम् ॥

tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyair mahātmabhiḥ । pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ । tathaiva pāṇḍavā rājan parivavruḥ pitāmaham ॥

स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः । गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान् ॥

sa samantāt parivr̥to rathaughair aparājitaḥ । gahane ’gnir ivotsr̥ṣṭaḥ prajajvāla dahan parān ॥

रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगदेन्धनः । शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान् ॥

rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ । śarasphuliṅgo bhīṣmāgnir dadāha kṣatriyarṣabhān ॥

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः । कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम् ॥

suvarṇapuṅkhair iṣubhir gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ । karṇinālīkanārācaiś chādayām āsa tad balam ॥

अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः । मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥

apātayad dhvajāṁś caiva rathinaś ca śitaiḥ śaraiḥ । muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān ॥

निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे । अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṁś ca saṁyuge । akarot sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ॥

tasya jyātalanirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata ॥

अमोघा ह्यपतन्बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ । नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥

amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te bharatarṣabha । nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ ॥

हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः । अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे ॥

hatavīrān rathān rājan saṁyuktāñ javanair hayaiḥ । apaśyāma mahārāja hriyamāṇān raṇājire ॥

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः । अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ॥

cedikāśikarūṣāṇāṁ sahasrāṇi caturdaśa । mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ । aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikr̥tadhvajāḥ ॥

संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम् । निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ॥

saṁgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam । nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ ॥

भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च सर्वशः । अपश्याम रथान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bhagnākṣopaskarān kāṁś cid bhagnacakrāṁś ca sarvaśaḥ । apaśyāma rathān rājañ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः । शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते ॥

savarūthai rathair bhagnai rathibhiś ca nipātitaiḥ । śaraiḥ sukavacaiś chinnaiḥ paṭṭiśaiś ca viśāṁ pate ॥

गदाभिर्मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः । अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष ॥

gadābhir musalaiś caiva nistriṁśaiś ca śilīmukhaiḥ । anukarṣair upāsaṅgaiś cakrair bhagnaiś ca māriṣa ॥

बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः । चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥

bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ । talatrair aṅgulitraiś ca dhvajaiś ca vinipātitaiḥ । cāpaiś ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī ॥

हतारोहा गजा राजन्हयाश्च हतसादिनः । परिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥

hatārohā gajā rājan hayāś ca hatasādinaḥ । paripetur drutaṁ tatra śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् । नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ॥

yatamānāś ca te vīrā dravamāṇān mahārathān । nāśaknuvan vārayituṁ bhīṣmabāṇaprapīḍitān ॥

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः । अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥

mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ । abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ ॥

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् । अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥

āviddharathanāgāśvaṁ patitadhvajakūbaram । anīkaṁ pāṇḍuputrāṇāṁ hāhābhūtam acetanam ॥

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥

jaghānātra pitā putraṁ putraś ca pitaraṁ tathā । priyaṁ sakhāyaṁ cākrande sakhā daivabalātkr̥taḥ ॥

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥

vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ । prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadr̥śyanta bhārata ॥

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथकुञ्जरम् । ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥

tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram । dadr̥śe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṁ tadā ॥

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः । उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥

prabhajyamānaṁ sainyaṁ tu dr̥ṣṭvā yādavanandanaḥ । uvāca pārthaṁ bībhatsuṁ nigr̥hya ratham uttamam ॥

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव । प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहात्प्रमुह्यसे ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tava । praharāsmai naravyāghra na cen mohāt pramuhyase ॥

यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे । विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः ॥

yat purā kathitaṁ vīra tvayā rājñāṁ samāgame । virāṭanagare pārtha saṁjayasya samīpataḥ ॥

भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥

bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān । sānubandhān haniṣyāmi ye māṁ yotsyanti saṁyuge ॥

इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम । क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ ॥

iti tat kuru kaunteya satyaṁ vākyam ariṁdama । kṣatradharmam anusmr̥tya yudhyasva bharatarṣabha ॥

इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः । अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत् ॥

ity ukto vāsudevena tiryagdr̥ṣṭir adhomukhaḥ । akāma iva bībhatsur idaṁ vacanam abravīt ॥

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् । दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ॥

avadhyānāṁ vadhaṁ kr̥tvā rājyaṁ vā narakottaram । duḥkhāni vanavāse vā kiṁ nu me sukr̥taṁ bhavet ॥

चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव । पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥

codayāśvān yato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṁ tava । pātayiṣyāmi durdharṣaṁ vr̥ddhaṁ kurupitāmaham ॥

ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः । यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ॥

tato ’śvān rajataprakhyāṁś codayām āsa mādhavaḥ । yato bhīṣmas tato rājan duṣprekṣyo raśmivān iva ॥

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् । दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे ॥

tatas tat punar āvr̥ttaṁ yudhiṣṭhirabalaṁ mahat । dr̥ṣṭvā pārthaṁ mahābāhuṁ bhīṣmāyodyantam āhave ॥

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः । धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṁhavad vinadan muhuḥ । dhanaṁjayarathaṁ śīghraṁ śaravarṣair avākirat ॥

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः । शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत किंचन ॥

kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ । śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata kiṁ cana ॥

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सात्वतः । चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः ॥

vāsudevas tv asaṁbhrānto dhairyam āsthāya sātvataḥ । codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ ॥

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् । पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ॥

tataḥ pārtho dhanur gr̥hya divyaṁ jaladanisvanam । pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā śitaiḥ śaraiḥ ॥

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः । निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥

sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ । nimeṣāntaramātreṇa sajyaṁ cakre pitā tava ॥

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम् । अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥

vicakarṣa tato dorbhyāṁ dhanur jaladanisvanam । athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ ॥

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः । साधु पार्थ महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ॥

tasya tat pūjayām āsa lāghavaṁ śaṁtanoḥ sutaḥ । sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca ॥

समाभाष्यैनमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः । मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति ॥

samābhāṣyainam aparaṁ pragr̥hya ruciraṁ dhanuḥ । mumoca samare bhīṣmaḥ śarān pārtharathaṁ prati ॥

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् । मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि विदर्शयन् ॥

adarśayad vāsudevo hayayāne paraṁ balam । moghān kurvañ śarāṁs tasya maṇḍalāni vidarśayan ॥

शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ । गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥

śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau । govr̥ṣāv iva saṁrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau ॥

वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् । भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ॥

vāsudevas tu saṁprekṣya pārthasya mr̥duyuddhatām । bhīṣmaṁ ca śaravarṣāṇi sr̥jantam aniśaṁ yudhi ॥

प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः । वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ॥

pratapantam ivādityaṁ madhyam āsādya senayoḥ । varān varān vinighnantaṁ pāṇḍuputrasya sainikān ॥

युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले । नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा ॥

yugāntam iva kurvāṇaṁ bhīṣmaṁ yaudhiṣṭhire bale । nāmr̥ṣyata mahābāhur mādhavaḥ paravīrahā ॥

उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष । क्रुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारथात् । अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ॥

utsr̥jya rajataprakhyān hayān pārthasya māriṣa । kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt । abhidudrāva bhīṣmaṁ sa bhujapraharaṇo balī ॥

प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः । दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः ॥

pratodapāṇis tejasvī siṁhavad vinadan muhuḥ । dārayann iva padbhyāṁ sa jagatīṁ jagatīśvaraḥ ॥

क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः । ग्रसन्निव च चेतांसि तावकानां महाहवे ॥

krodhatāmrekṣaṇaḥ kr̥ṣṇo jighāṁsur amitadyutiḥ । grasann iva ca cetāṁsi tāvakānāṁ mahāhave ॥

दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यन्तमाहवे । हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्र स्म सैनिकाः । क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयान्नराः ॥

dr̥ṣṭvā mādhavam ākrande bhīṣmāyodyantam āhave । hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ । krośantaḥ prādravan sarve vāsudevabhayān narāḥ ॥

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ॥

pītakauśeyasaṁvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ । śuśubhe vidravan bhīṣmaṁ vidyunmālī yathāmbudaḥ ॥

स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् । अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन्यादवर्षभः ॥

sa siṁha iva mātaṅgaṁ yūtharṣabha ivarṣabham । abhidudrāva tejasvī vinadan yādavarṣabhaḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे । असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः । उवाच चैनं गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya puṇḍarīkākṣam āhave । asaṁbhramaṁ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahad dhanuḥ । uvāca cainaṁ govindam asaṁbhrāntena cetasā ॥

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोऽस्तु ते । मामद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे ॥

ehy ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo ’stu te । mām adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave ॥

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ । श्रेय एव परं कृष्ण लोकेऽमुष्मिन्निहैव च । संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ॥

tvayā hi deva saṁgrāme hatasyāpi mamānagha । śreya eva paraṁ kr̥ṣṇa loke ’muṣminn ihaiva ca । saṁbhāvito ’smi govinda trailokyenādya saṁyuge ॥

अन्वगेव ततः पार्थस्तमनुद्रुत्य केशवम् । निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥

anvag eva tataḥ pārthas tam anudrutya keśavam । nijagrāha mahābāhur bāhubhyāṁ parigr̥hya vai ॥

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः । जगाम चैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः ॥

nigr̥hyamāṇaḥ pārthena kr̥ṣṇo rājīvalocanaḥ । jagāma cainam ādāya vegena puruṣottamaḥ ॥

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा । निजघ्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे ॥

pārthas tu viṣṭabhya balāc caraṇau paravīrahā । nijaghrāha hr̥ṣīkeśaṁ kathaṁ cid daśame pade ॥

तत एनमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् । निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः परवीरहा ॥

tata enam uvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam । niḥśvasantaṁ yathā nāgam arjunaḥ paravīrahā ॥

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि । यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ॥

nivartasva mahābāho nānr̥taṁ kartum arhasi । yat tvayā kathitaṁ pūrvaṁ na yotsyāmīti keśava ॥

मिथ्यावादीति लोकस्त्वां कथयिष्यति माधव । ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि यतव्रतम् ॥

mithyāvādīti lokas tvāṁ kathayiṣyati mādhava । mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam ॥

शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च । अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥

śape mādhava sakhyena satyena sukr̥tena ca । antaṁ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṁ śatrukarśana ॥

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम् । तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया ॥

adyaiva paśya durdharṣaṁ pātyamānaṁ mahāvratam । tārāpatim ivāpūrṇam antakāle yadr̥cchayā ॥

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः । नकिंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ॥

mādhavas tu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ । nakiṁcid uktvā sakrodha āruroha rathaṁ punaḥ ॥

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः । ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाचलौ ॥

tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṁtanavaḥ punaḥ । vavarṣa śaravarṣeṇa megho vr̥ṣṭyā yathācalau ॥

प्राणांश्चादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव । गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥

prāṇāṁś cādatta yodhānāṁ pitā devavratas tava । gabhastibhir ivādityas tejāṁsi śiśirātyaye ॥

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः । तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ॥

yathā kurūṇāṁ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ । tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā ॥

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः । निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे । मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ॥

hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ । nirīkṣituṁ na śekus te bhīṣmam apratimaṁ raṇe । madhyaṁ gatam ivādityaṁ pratapantaṁ svatejasā ॥

ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये । वीक्षां चक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ॥

te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye । vīkṣāṁ cakrur mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ ॥

त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव । पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ॥

trātāraṁ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva । pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe ॥

महारथं भारत दुष्प्रधर्षं; शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान् । भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते; शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम् ॥

mahārathaṁ bhārata duṣpradharṣaṁ; śaraughiṇaṁ pratapantaṁ narendrān । bhīṣmaṁ na śekuḥ prativīkṣituṁ te; śarārciṣaṁ sūryam ivātapantam ॥

विमृद्नतस्तस्य तु पाण्डुसेना;मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः । ततो बलानां श्रमकर्शितानां; मनोऽवहारं प्रति संबभूव ॥

vimr̥dnatas tasya tu pāṇḍusenām; astaṁ jagāmātha sahasraraśmiḥ । tato balānāṁ śramakarśitānāṁ; mano ’vahāraṁ prati saṁbabhūva ॥