Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । कथं युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः । पार्थिवाश्च महाभागा नानादेशसमागताः ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ । pārthivāś ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । यथा युयुधिरे वीराः कुरुपाण्डवसोमकाः । कुरुक्षेत्रे तपःक्षेत्रे शृणु तत्पृथिवीपते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ । kurukṣetre tapaḥkṣetre śr̥ṇu tat pr̥thivīpate ॥

अवतीर्य कुरुक्षेत्रं पाण्डवाः सहसोमकाः । कौरवानभ्यवर्तन्त जिगीषन्तो महाबलाः ॥

avatīrya kurukṣetraṁ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ । kauravān abhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ ॥

वेदाध्ययनसंपन्नाः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । आशंसन्तो जयं युद्धे वधं वाभिमुखा रणे ॥

vedādhyayanasaṁpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ । āśaṁsanto jayaṁ yuddhe vadhaṁ vābhimukhā raṇe ॥

अभियाय च दुर्धर्षां धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् । प्राङ्मुखाः पश्चिमे भागे न्यविशन्त ससैनिकाः ॥

abhiyāya ca durdharṣāṁ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm । prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ ॥

समन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिबिराणि सहस्रशः । कारयामास विधिवत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

samantapañcakād bāhyaṁ śibirāṇi sahasraśaḥ । kārayām āsa vidhivat kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

शून्येव पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता । निरश्वपुरुषा चासीद्रथकुञ्जरवर्जिता ॥

śūnyeva pr̥thivī sarvā bālavr̥ddhāvaśeṣitā । niraśvapuruṣā cāsīd rathakuñjaravarjitā ॥

यावत्तपति सूर्यो हि जम्बूद्वीपस्य मण्डलम् । तावदेव समावृत्तं बलं पार्थिवसत्तम ॥

yāvat tapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam । tāvad eva samāvr̥ttaṁ balaṁ pārthivasattama ॥

एकस्थाः सर्ववर्णास्ते मण्डलं बहुयोजनम् । पर्याक्रामन्त देशांश्च नदीः शैलान्वनानि च ॥

ekasthāḥ sarvavarṇās te maṇḍalaṁ bahuyojanam । paryākrāmanta deśāṁś ca nadīḥ śailān vanāni ca ॥

तेषां युधिष्ठिरो राजा सर्वेषां पुरुषर्षभ । आदिदेश सवाहानां भक्ष्यभोज्यमनुत्तमम् ॥

teṣāṁ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṁ puruṣarṣabha । ādideśa savāhānāṁ bhakṣyabhojyam anuttamam ॥

संज्ञाश्च विविधास्तास्तास्तेषां चक्रे युधिष्ठिरः । एवंवादी वेदितव्यः पाण्डवेयोऽयमित्युत ॥

saṁjñāś ca vividhās tās tās teṣāṁ cakre yudhiṣṭhiraḥ । evaṁvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo ’yam ity uta ॥

अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च । योजयामास कौरव्यो युद्धकाल उपस्थिते ॥

abhijñānāni sarveṣāṁ saṁjñāś cābharaṇāni ca । yojayām āsa kauravyo yuddhakāla upasthite ॥

दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थानां धार्तराष्ट्रो महामनाः । सह सर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान् ॥

dr̥ṣṭvā dhvajāgraṁ pārthānāṁ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ । saha sarvair mahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितम् ॥

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani । madhye nāgasahasrasya bhrātr̥bhiḥ parivāritam ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः सर्वे पाण्डवसैनिकाः । दध्मुः सर्वे महाशङ्खान्भेरीर्जघ्नुः सहस्रशः ॥

dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ hr̥ṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ । dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhān bherīr jaghnuḥ sahasraśaḥ ॥

ततः प्रहृष्टां स्वां सेनामभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः । बभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥

tataḥ prahr̥ṣṭāṁ svāṁ senām abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ । babhūvur hr̥ṣṭamanaso vāsudevaś ca vīryavān ॥

ततो योधान्हर्षयन्तौ वासुदेवधनंजयौ । दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ ॥

tato yodhān harṣayantau vāsudevadhanaṁjayau । dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau ॥

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं देवदत्तस्य चोभयोः । श्रुत्वा सवाहना योधाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥

pāñcajanyasya nirghoṣaṁ devadattasya cobhayoḥ । śrutvā savāhanā yodhāḥ śakr̥nmūtraṁ prasusruvuḥ ॥

यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः । त्रसेयुस्तद्वदेवासीद्धार्तराष्ट्रबलं तदा ॥

yathā siṁhasya nadataḥ svanaṁ śrutvetare mr̥gāḥ । traseyus tadvad evāsīd dhārtarāṣṭrabalaṁ tadā ॥

उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन । अन्तर्धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः ॥

udatiṣṭhad rajo bhaumaṁ na prājñāyata kiṁ cana । antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvr̥taḥ ॥

ववर्ष चात्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान् । व्युक्षन्सर्वाण्यनीकानि तदद्भुतमिवाभवत् ॥

vavarṣa cātra parjanyo māṁsaśoṇitavr̥ṣṭimān । vyukṣan sarvāṇy anīkāni tad adbhutam ivābhavat ॥

वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः । विनिघ्नंस्तान्यनीकानि विधमंश्चैव तद्रजः ॥

vāyus tataḥ prādurabhūn nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ । vinighnaṁs tāny anīkāni vidhamaṁś caiva tad rajaḥ ॥

उभे सेने तदा राजन्युद्धाय मुदिते भृशम् । कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे ॥

ubhe sene tadā rājan yuddhāya mudite bhr̥śam । kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame ॥

तयोस्तु सेनयोरासीदद्भुतः स समागमः । युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोरिव ॥

tayos tu senayor āsīd adbhutaḥ sa samāgamaḥ । yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayor iva ॥

शून्यासीत्पृथिवी सर्वा बालवृद्धावशेषिता । तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः ॥

śūnyāsīt pr̥thivī sarvā bālavr̥ddhāvaśeṣitā । tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ ॥

ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डवसोमकाः । धर्मांश्च स्थापयामासुर्युद्धानां भरतर्षभ ॥

tatas te samayaṁ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ । dharmāṁś ca sthāpayām āsur yuddhānāṁ bharatarṣabha ॥

निवृत्ते चैव नो युद्धे प्रीतिश्च स्यात्परस्परम् । यथापुरं यथायोगं न च स्याच्छलनं पुनः ॥

nivr̥tte caiva no yuddhe prītiś ca syāt parasparam । yathāpuraṁ yathāyogaṁ na ca syāc chalanaṁ punaḥ ॥

वाचा युद्धे प्रवृत्ते नो वाचैव प्रतियोधनम् । निष्क्रान्तः पृतनामध्यान्न हन्तव्यः कथंचन ॥

vācā yuddhe pravr̥tte no vācaiva pratiyodhanam । niṣkrāntaḥ pr̥tanāmadhyān na hantavyaḥ kathaṁ cana ॥

रथी च रथिना योध्यो गजेन गजधूर्गतः । अश्वेनाश्वी पदातिश्च पदातेनैव भारत ॥

rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ । aśvenāśvī padātiś ca padātenaiva bhārata ॥

यथायोगं यथावीर्यं यथोत्साहं यथावयः । समाभाष्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले ॥

yathāyogaṁ yathāvīryaṁ yathotsāhaṁ yathāvayaḥ । samābhāṣya prahartavyaṁ na viśvaste na vihvale ॥

परेण सह संयुक्तः प्रमत्तो विमुखस्तथा । क्षीणशस्त्रो विवर्मा च न हन्तव्यः कथंचन ॥

pareṇa saha saṁyuktaḥ pramatto vimukhas tathā । kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṁ cana ॥

न सूतेषु न धुर्येषु न च शस्त्रोपनायिषु । न भेरीशङ्खवादेषु प्रहर्तव्यं कथंचन ॥

na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu । na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṁ kathaṁ cana ॥

एवं ते समयं कृत्वा कुरुपाण्डवसोमकाः । विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥

evaṁ te samayaṁ kr̥tvā kurupāṇḍavasomakāḥ । vismayaṁ paramaṁ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam ॥

निविश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः । हृष्टरूपाः सुमनसो बभूवुः सहसैनिकाः ॥

niviśya ca mahātmānas tatas te puruṣarṣabhāḥ । hr̥ṣṭarūpāḥ sumanaso babhūvuḥ sahasainikāḥ ॥