Adhyāya 95

जनमेजय उवाच । धर्मागतेन त्यागेन भगवन्सर्वमस्ति चेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥

janamejaya uvāca । dharmāgatena tyāgena bhagavan sarvam asti cet । etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi bhāṣitum ॥

ततोञ्छवृत्तेर्यद्वृत्तं सक्तुदाने फलं महत् । कथितं मे महद्ब्रह्मंस्तथ्यमेतदसंशयम् ॥

tatoñchavr̥tter yad vr̥ttaṁ saktudāne phalaṁ mahat । kathitaṁ me mahad brahmaṁs tathyam etad asaṁśayam ॥

कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमो भवेत् । एतदर्हसि मे वक्तुं निखिलेन द्विजर्षभ ॥

kathaṁ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet । etad arhasi me vaktuṁ nikhilena dvijarṣabha ॥

वैशंपायन उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अगस्त्यस्य महायज्ञे पुरावृत्तमरिंदम ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । agastyasya mahāyajñe purāvr̥ttam ariṁdama ॥

पुरागस्त्यो महातेजा दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । प्रविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः ॥

purāgastyo mahātejā dīkṣāṁ dvādaśavārṣikīm । praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ ॥

तत्राग्निकल्पा होतार आसन्सत्रे महात्मनः । मूलाहारा निराहाराः साश्मकुट्टा मरीचिपाः ॥

tatrāgnikalpā hotāra āsan satre mahātmanaḥ । mūlāhārā nirāhārāḥ sāśmakuṭṭā marīcipāḥ ॥

परिघृष्टिका वैघसिकाः संप्रक्षालास्तथैव च । यतयो भिक्षवश्चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः ॥

parighr̥ṣṭikā vaighasikāḥ saṁprakṣālās tathaiva ca । yatayo bhikṣavaś cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ ॥

सर्वे प्रत्यक्षधर्माणो जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । दमे स्थिताश्च ते सर्वे दम्भमोहविवर्जिताः ॥

sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ । dame sthitāś ca te sarve dambhamohavivarjitāḥ ॥

वृत्ते शुद्धे स्थिता नित्यमिन्द्रियैश्चाप्यवाहिताः । उपासते स्म तं यज्ञं भुञ्जानास्ते महर्षयः ॥

vr̥tte śuddhe sthitā nityam indriyaiś cāpy avāhitāḥ । upāsate sma taṁ yajñaṁ bhuñjānās te maharṣayaḥ ॥

यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम् । तस्मिन्सत्रे तु यत्किंचिदयोग्यं तत्र नाभवत् । तथा ह्यनेकैर्मुनिभिर्महान्तः क्रतवः कृताः ॥

yathāśaktyā bhagavatā tad annaṁ samupārjitam । tasmin satre tu yat kiṁ cid ayogyaṁ tatra nābhavat । tathā hy anekair munibhir mahāntaḥ kratavaḥ kr̥tāḥ ॥

एवंविधेस्त्वगस्त्यस्य वर्तमाने महाध्वरे । न ववर्ष सहस्राक्षस्तदा भरतसत्तम ॥

evaṁvidhes tv agastyasya vartamāne mahādhvare । na vavarṣa sahasrākṣas tadā bharatasattama ॥

ततः कर्मान्तरे राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः । कथेयमभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

tataḥ karmāntare rājann agastyasya mahātmanaḥ । katheyam abhinirvr̥ttā munīnāṁ bhāvitātmanām ॥

अगस्त्यो यजमानोऽसौ ददात्यन्नं विमत्सरः । न च वर्षति पर्जन्यः कथमन्नं भविष्यति ॥

agastyo yajamāno ’sau dadāty annaṁ vimatsaraḥ । na ca varṣati parjanyaḥ katham annaṁ bhaviṣyati ॥

सत्रं चेदं महद्विप्रा मुनेर्द्वादशवार्षिकम् । न वर्षिष्यति देवश्च वर्षाण्येतानि द्वादश ॥

satraṁ cedaṁ mahad viprā muner dvādaśavārṣikam । na varṣiṣyati devaś ca varṣāṇy etāni dvādaśa ॥

एतद्भवन्तः संचिन्त्य महर्षेरस्य धीमतः । अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुमर्हन्त्यनुग्रहम् ॥

etad bhavantaḥ saṁcintya maharṣer asya dhīmataḥ । agastyasyātitapasaḥ kartum arhanty anugraham ॥

इत्येवमुक्ते वचने ततोऽगस्त्यः प्रतापवान् । प्रोवाचेदं वचो वाग्मी प्रसाद्य शिरसा मुनीन् ॥

ity evam ukte vacane tato ’gastyaḥ pratāpavān । provācedaṁ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn ॥

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः । चिन्तायज्ञं करिष्यामि विधिरेष सनातनः ॥

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ । cintāyajñaṁ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ ॥

यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः । व्यायामेनाहरिष्यामि यज्ञानन्यानतिव्रतान् ॥

yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ । vyāyāmenāhariṣyāmi yajñān anyān ativratān ॥

बीजयज्ञो मयायं वै बहुवर्षसमाचितः । बीजैः कृतैः करिष्ये च नात्र विघ्नो भविष्यति ॥

bījayajño mayāyaṁ vai bahuvarṣasamācitaḥ । bījaiḥ kr̥taiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati ॥

नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथंचन । वर्षिष्यतीह वा देवो न वा देवो भविष्यति ॥

nedaṁ śakyaṁ vr̥thā kartuṁ mama satraṁ kathaṁ cana । varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati ॥

अथ वाभ्यर्थनामिन्द्रः कुर्यान्न त्विह कामतः । स्वयमिन्द्रो भविष्यामि जीवयिष्यामि च प्रजाः ॥

atha vābhyarthanām indraḥ kuryān na tv iha kāmataḥ । svayam indro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ ॥

यो यदाहारजातश्च स तथैव भविष्यति । विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनरतीव हि ॥

yo yad āhārajātaś ca sa tathaiva bhaviṣyati । viśeṣaṁ caiva kartāsmi punaḥ punar atīva hi ॥

अद्येह स्वर्णमभ्येतु यच्चान्यद्वसु दुर्लभम् । त्रिषु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागच्छतां स्वयम् ॥

adyeha svarṇam abhyetu yac cānyad vasu durlabham । triṣu lokeṣu yac cāsti tad ihāgacchatāṁ svayam ॥

दिव्याश्चाप्सरसां संघाः सगन्धर्वाः सकिंनराः । विश्वावसुश्च ये चान्ये तेऽप्युपासन्तु वः सदा ॥

divyāś cāpsarasāṁ saṁghāḥ sagandharvāḥ sakiṁnarāḥ । viśvāvasuś ca ye cānye te ’py upāsantu vaḥ sadā ॥

उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च यत्किंचिद्वसु विद्यते । सर्वं तदिह यज्ञे मे स्वयमेवोपतिष्ठतु । स्वर्गं स्वर्गसदश्चैव धर्मश्च स्वयमेव तु ॥

uttarebhyaḥ kurubhyaś ca yat kiṁ cid vasu vidyate । sarvaṁ tad iha yajñe me svayam evopatiṣṭhatu । svargaṁ svargasadaś caiva dharmaś ca svayam eva tu ॥

इत्युक्ते सर्वमेवैतदभवत्तस्य धीमतः । ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा मुनेस्तस्य तपोबलम् । विस्मिता वचनं प्राहुरिदं सर्वे महार्थवत् ॥

ity ukte sarvam evaitad abhavat tasya dhīmataḥ । tatas te munayo dr̥ṣṭvā munes tasya tapobalam । vismitā vacanaṁ prāhur idaṁ sarve mahārthavat ॥

प्रीताः स्म तव वाक्येन न त्विच्छामस्तपोव्ययम् । स्वैरेव यज्ञैस्तुष्टाः स्मो न्यायेनेच्छामहे वयम् ॥

prītāḥ sma tava vākyena na tv icchāmas tapovyayam । svair eva yajñais tuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam ॥

यज्ञान्दीक्षास्तथा होमान्यच्चान्यन्मृगयामहे । तन्नोऽस्तु स्वकृतैर्यज्ञैर्नान्यतो मृगयामहे ॥

yajñān dīkṣās tathā homān yac cānyan mr̥gayāmahe । tan no ’stu svakr̥tair yajñair nānyato mr̥gayāmahe ॥

न्यायेनोपार्जिताहाराः स्वकर्मनिरता वयम् । वेदांश्च ब्रह्मचर्येण न्यायतः प्रार्थयामहे ॥

nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam । vedāṁś ca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe ॥

न्यायेनोत्तरकालं च गृहेभ्यो निःसृता वयम् । धर्मदृष्टैर्विधिद्वारैस्तपस्तप्स्यामहे वयम् ॥

nyāyenottarakālaṁ ca gr̥hebhyo niḥsr̥tā vayam । dharmadr̥ṣṭair vidhidvārais tapas tapsyāmahe vayam ॥

भवतः सम्यगेषा हि बुद्धिर्हिंसाविवर्जिता । एतामहिंसां यज्ञेषु ब्रूयास्त्वं सततं प्रभो ॥

bhavataḥ samyag eṣā hi buddhir hiṁsāvivarjitā । etām ahiṁsāṁ yajñeṣu brūyās tvaṁ satataṁ prabho ॥

प्रीतास्ततो भविष्यामो वयं द्विजवरोत्तम । विसर्जिताः समाप्तौ च सत्रादस्माद्व्रजामहे ॥

prītās tato bhaviṣyāmo vayaṁ dvijavarottama । visarjitāḥ samāptau ca satrād asmād vrajāmahe ॥

वैशंपायन उवाच । तथा कथयतामेव देवराजः पुरंदरः । ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपोबलम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā kathayatām eva devarājaḥ puraṁdaraḥ । vavarṣa sumahātejā dr̥ṣṭvā tasya tapobalam ॥

असमाप्तौ च यज्ञस्य तस्यामितपराक्रमः । निकामवर्षी देवेन्द्रो बभूव जनमेजय ॥

asamāptau ca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ । nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya ॥

प्रसादयामास च तमगस्त्यं त्रिदशेश्वरः । स्वयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम् ॥

prasādayām āsa ca tam agastyaṁ tridaśeśvaraḥ । svayam abhyetya rājarṣe puraskr̥tya br̥haspatim ॥

ततो यज्ञसमाप्तौ तान्विससर्ज महामुनीन् । अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि ॥

tato yajñasamāptau tān visasarja mahāmunīn । agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi ॥