Adhyāya 94

जनमेजय उवाच । यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसक्ता महर्षयः । शान्तिव्यवसिता विप्राः शमो दम इति प्रभो ॥

janamejaya uvāca । yajñe saktā nr̥patayas tapaḥsaktā maharṣayaḥ । śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho ॥

तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किंचिदिह विद्यते । इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतदसंशयम् ॥

tasmād yajñaphalais tulyaṁ na kiṁ cid iha vidyate । iti me vartate buddhis tathā caitad asaṁśayam ॥

यज्ञैरिष्ट्वा हि बहवो राजानो द्विजसत्तम । इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमितो गताः ॥

yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama । iha kīrtiṁ parāṁ prāpya pretya svargam ito gatāḥ ॥

देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । देवराज्यं महातेजाः प्राप्तवानखिलं विभुः ॥

devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ । devarājyaṁ mahātejāḥ prāptavān akhilaṁ vibhuḥ ॥

यथा युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः । सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च ॥

yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ । sadr̥śo devarājena samr̥ddhyā vikrameṇa ca ॥

अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम् । अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥

atha kasmāt sa nakulo garhayām āsa taṁ kratum । aśvamedhaṁ mahāyajñaṁ rājñas tasya mahātmanaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । यज्ञस्य विधिमग्र्यं वै फलं चैव नरर्षभ । गदतः शृणु मे राजन्यथावदिह भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yajñasya vidhim agryaṁ vai phalaṁ caiva nararṣabha । gadataḥ śr̥ṇu me rājan yathāvad iha bhārata ॥

पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः । ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि ॥

purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ । r̥tvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi ॥

हूयमाने तथा वह्नौ होत्रे बहुगुणान्विते । देवेष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु ॥

hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite । deveṣv āhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu ॥

सुप्रतीतैस्तदा विप्रैः स्वागमैः सुस्वनैर्नृप । अश्रान्तैश्चापि लघुभिरध्वर्युवृषभैस्तथा ॥

supratītais tadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanair nr̥pa । aśrāntaiś cāpi laghubhir adhvaryuvr̥ṣabhais tathā ॥

आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ । महर्षयो महाराज संबभूवुः कृपान्विताः ॥

ālambhasamaye tasmin gr̥hīteṣu paśuṣv atha । maharṣayo mahārāja saṁbabhūvuḥ kr̥pānvitāḥ ॥

ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः । ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः ॥

tato dīnān paśūn dr̥ṣṭvā r̥ṣayas te tapodhanāḥ । ūcuḥ śakraṁ samāgamya nāyaṁ yajñavidhiḥ śubhaḥ ॥

अपविज्ञानमेतत्ते महान्तं धर्ममिच्छतः । न हि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरंदर ॥

apavijñānam etat te mahāntaṁ dharmam icchataḥ । na hi yajñe paśugaṇā vidhidr̥ṣṭāḥ puraṁdara ॥

धर्मोपघातकस्त्वेष समारम्भस्तव प्रभो । नायं धर्मकृतो धर्मो न हिंसा धर्म उच्यते ॥

dharmopaghātakas tv eṣa samārambhas tava prabho । nāyaṁ dharmakr̥to dharmo na hiṁsā dharma ucyate ॥

आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि हेच्छसि । विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत् ॥

āgamenaiva te yajñaṁ kurvantu yadi hecchasi । vidhidr̥ṣṭena yajñena dharmas te sumahān bhavet ॥

यज बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितैः । एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्त्यमानोऽधिगम्यते ॥

yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ । eṣa dharmo mahāñ śakra cintyamāno ’dhigamyate ॥

शतक्रतुस्तु तद्वाक्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशानुगः ॥

śatakratus tu tad vākyam r̥ṣibhis tattvadarśibhiḥ । uktaṁ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ ॥

तेषां विवादः सुमहाञ्जज्ञे शक्रमहर्षिणाम् । जङ्गमैः स्थावरैर्वापि यष्टव्यमिति भारत ॥

teṣāṁ vivādaḥ sumahāñ jajñe śakramaharṣiṇām । jaṅgamaiḥ sthāvarair vāpi yaṣṭavyam iti bhārata ॥

ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः । ततः संधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम् ॥

te tu khinnā vivādena r̥ṣayas tattvadarśinaḥ । tataḥ saṁdhāya śakreṇa papracchur nr̥patiṁ vasum ॥

महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपते स्मृतः । यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथो बीजैरजैरपि ॥

mahābhāga kathaṁ yajñeṣv āgamo nr̥pate smr̥taḥ । yaṣṭavyaṁ paśubhir medhyair atho bījair ajair api ॥

तच्छ्रुत्वा तु वचस्तेषामविचार्य बलाबलम् । यथोपनीतैर्यष्टव्यमिति प्रोवाच पार्थिवः ॥

tac chrutvā tu vacas teṣām avicārya balābalam । yathopanītair yaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ ॥

एवमुक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम् । उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनामीश्वरः प्रभुः ॥

evam uktvā sa nr̥patiḥ praviveśa rasātalam । uktveha vitathaṁ rājaṁś cedīnām īśvaraḥ prabhuḥ ॥

अन्यायोपगतं द्रव्यमतीतं यो ह्यपण्डितः । धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते ॥

anyāyopagataṁ dravyam atītaṁ yo hy apaṇḍitaḥ । dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute ॥

धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषस्तथा । ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारकम् ॥

dharmavaitaṁsiko yas tu pāpātmā puruṣas tathā । dadāti dānaṁ viprebhyo lokaviśvāsakārakam ॥

पापेन कर्मणा विप्रो धनं लब्ध्वा निरङ्कुशः । रागमोहान्वितः सोऽन्ते कलुषां गतिमाप्नुते ॥

pāpena karmaṇā vipro dhanaṁ labdhvā niraṅkuśaḥ । rāgamohānvitaḥ so ’nte kaluṣāṁ gatim āpnute ॥

तेन दत्तानि दानानि पापेन हतबुद्धिना । तानि सत्त्वमनासाद्य नश्यन्ति विपुलान्यपि ॥

tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā । tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulāny api ॥

तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः । दाने न कीर्तिर्भवति प्रेत्य चेह च दुर्मतेः ॥

tasyādharmapravr̥ttasya hiṁsakasya durātmanaḥ । dāne na kīrtir bhavati pretya ceha ca durmateḥ ॥

अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशंगतः । उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः ॥

api saṁcayabuddhir hi lobhamohavaśaṁgataḥ । udvejayati bhūtāni hiṁsayā pāpacetanaḥ ॥

एवं लब्ध्वा धनं लोभाद्यजते यो ददाति च । स कृत्वा कर्मणा तेन न सिध्यति दुरागमात् ॥

evaṁ labdhvā dhanaṁ lobhād yajate yo dadāti ca । sa kr̥tvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt ॥

उञ्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः । दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धर्मिणः ॥

uñchaṁ mūlaṁ phalaṁ śākam udapātraṁ tapodhanāḥ । dānaṁ vibhavato dattvā narāḥ svar yānti dharmiṇaḥ ॥

एष धर्मो महांस्त्यागो दानं भूतदया तथा । ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशो धृतिः क्षमा । सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतत्सनातनम् ॥

eṣa dharmo mahāṁs tyāgo dānaṁ bhūtadayā tathā । brahmacaryaṁ tathā satyam anukrośo dhr̥tiḥ kṣamā । sanātanasya dharmasya mūlam etat sanātanam ॥

श्रूयन्ते हि पुरा विप्रा विश्वामित्रादयो नृपाः । विश्वामित्रोऽसितश्चैव जनकश्च महीपतिः । कक्षसेनार्ष्टिषेणौ च सिन्धुद्वीपश्च पार्थिवः ॥

śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nr̥pāḥ । viśvāmitro ’sitaś caiva janakaś ca mahīpatiḥ । kakṣasenārṣṭiṣeṇau ca sindhudvīpaś ca pārthivaḥ ॥

एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः । नृपाः सत्यैश्च दानैश्च न्यायलब्धैस्तपोधनाः ॥

ete cānye ca bahavaḥ siddhiṁ paramikāṁ gatāḥ । nr̥pāḥ satyaiś ca dānaiś ca nyāyalabdhais tapodhanāḥ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास्तपः । दानधर्माग्निना शुद्धास्ते स्वर्गं यान्ति भारत ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritās tapaḥ । dānadharmāgninā śuddhās te svargaṁ yānti bhārata ॥