Adhyāya 93

नकुल उवाच । हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम् । न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः ॥

nakula uvāca । hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṁ phalam । nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yad dvijāḥ ॥

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते । उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिरभवत्पुरा ॥

dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñair bahubhir vr̥te । uñchavr̥ttir dvijaḥ kaś cit kāpotir abhavat purā ॥

सभार्यः सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः । वधूचतुर्थो वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥

sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣas tapasi sthitaḥ । vadhūcaturtho vr̥ddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ ॥

षष्ठे काले तदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः । षष्ठे काले कदाचिच्च तस्याहारो न विद्यते । भुङ्क्तेऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः ॥

ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ । ṣaṣṭhe kāle kadā cic ca tasyāhāro na vidyate । bhuṅkte ’nyasmin kadā cit sa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ ॥

कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे । नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तान्निबोधत । क्षीणौषधिसमावायो द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ॥

kapotadharmiṇas tasya durbhikṣe sati dāruṇe । nāvidyata tadā viprāḥ saṁcayas tān nibodhata । kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno ’bhavat tadā ॥

काले कालेऽस्य संप्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् । क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ॥

kāle kāle ’sya saṁprāpte naiva vidyeta bhojanam । kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te ॥

उञ्छंस्तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे । उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च स विप्रस्तपसि स्थितः । उञ्छमप्राप्तवानेव सार्धं परिजनेन ह ॥

uñchaṁs tadā śuklapakṣe madhyaṁ tapati bhāskare । uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca sa vipras tapasi sthitaḥ । uñcham aprāptavān eva sārdhaṁ parijanena ha ॥

स तथैव क्षुधाविष्टः स्पृष्ट्वा तोयं यथाविधि । क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः ॥

sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spr̥ṣṭvā toyaṁ yathāvidhi । kṣapayām āsa taṁ kālaṁ kr̥cchraprāṇo dvijottamaḥ ॥

अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थमुपार्जयत् । यवप्रस्थं च ते सक्तूनकुर्वन्त तपस्विनः ॥

atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat । yavaprasthaṁ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ ॥

कृतजप्याह्विकास्ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि । कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ॥

kr̥tajapyāhvikās te tu hutvā vahniṁ yathāvidhi । kuḍavaṁ kuḍavaṁ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ ॥

अथागच्छद्द्विजः कश्चिदतिथिर्भुञ्जतां तदा । ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र प्रहृष्टमनसोऽभवन् ॥

athāgacchad dvijaḥ kaś cid atithir bhuñjatāṁ tadā । te taṁ dr̥ṣṭvātithiṁ tatra prahr̥ṣṭamanaso ’bhavan ॥

तेऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तमतिथिं तदा । विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ॥

te ’bhivādya sukhapraśnaṁ pr̥ṣṭvā tam atithiṁ tadā । viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ ॥

अनसूयवो गतक्रोधाः साधवो गतमत्सराः । त्यक्तमाना जितक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ॥

anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ । tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ ॥

सब्रह्मचर्यं स्वं गोत्रं समाख्याय परस्परम् । कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तमतिथिं तदा ॥

sabrahmacaryaṁ svaṁ gotraṁ samākhyāya parasparam । kuṭīṁ praveśayām āsuḥ kṣudhārtam atithiṁ tadā ॥

इदमर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ । शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो । प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजोत्तम ॥

idam arghyaṁ ca pādyaṁ ca br̥sī ceyaṁ tavānagha । śucayaḥ saktavaś ceme niyamopārjitāḥ prabho । pratigr̥hṇīṣva bhadraṁ te mayā dattā dvijottama ॥

इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः । भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः ॥

ity uktaḥ pratigr̥hyātha saktūnāṁ kuḍavaṁ dvijaḥ । bhakṣayām āsa rājendra na ca tuṣṭiṁ jagāma saḥ ॥

स उञ्छवृत्तिः तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् । आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेदिति ॥

sa uñchavr̥ttiḥ taṁ prekṣya kṣudhāparigataṁ dvijam । āhāraṁ cintayām āsa kathaṁ tuṣṭo bhaved iti ॥

तस्य भार्याब्रवीद्राजन्मद्भागो दीयतामिति । गच्छत्वेष यथाकामं संतुष्टो द्विजसत्तमः ॥

tasya bhāryābravīd rājan madbhāgo dīyatām iti । gacchatv eṣa yathākāmaṁ saṁtuṣṭo dvijasattamaḥ ॥

इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स द्विजर्षभः । क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा सक्तूंस्तान्नाभ्यनन्दत ॥

iti bruvantīṁ tāṁ sādhvīṁ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ । kṣudhāparigatāṁ jñātvā saktūṁs tān nābhyanandata ॥

जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् । त्वगस्थिभूतां वेपन्तीं ततो भार्यामुवाच ताम् ॥

jānan vr̥ddhāṁ kṣudhārtāṁ ca śrāntāṁ glānāṁ tapasvinīm । tvagasthibhūtāṁ vepantīṁ tato bhāryām uvāca tām ॥

अपि कीटपतंगानां मृगाणां चैव शोभने । स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्याश्च नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥

api kīṭapataṁgānāṁ mr̥gāṇāṁ caiva śobhane । striyo rakṣyāś ca poṣyāś ca naivaṁ tvaṁ vaktum arhasi ॥

अनुकम्पितो नरो नार्या पुष्टो रक्षित एव च । प्रपतेद्यशसो दीप्तान्न च लोकानवाप्नुयात् ॥

anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca । prapated yaśaso dīptān na ca lokān avāpnuyāt ॥

इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज । सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥

ity uktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija । saktuprasthacaturbhāgaṁ gr̥hāṇemaṁ prasīda me ॥

सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः । स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजोत्तम ॥

satyaṁ ratiś ca dharmaś ca svargaś ca guṇanirjitaḥ । strīṇāṁ patisamādhīnaṁ kāṅkṣitaṁ ca dvijottama ॥

ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः । भर्तुः प्रसादात्स्त्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथा ॥

r̥tur mātuḥ pitur bījaṁ daivataṁ paramaṁ patiḥ । bhartuḥ prasādāt strīṇāṁ vai ratiḥ putraphalaṁ tathā ॥

पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणान्मम । पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्गृहाण मे ॥

pālanād dhi patis tvaṁ me bhartāsi bharaṇān mama । putrapradānād varadas tasmāt saktūn gr̥hāṇa me ॥

जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् । उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वमपि कर्शितः ॥

jarāparigato vr̥ddhaḥ kṣudhārto durbalo bhr̥śam । upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ ॥

इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचोऽब्रवीत् । द्विज सक्तूनिमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम ॥

ity uktaḥ sa tayā saktūn pragr̥hyedaṁ vaco ’bravīt । dvija saktūn imān bhūyaḥ pratigr̥hṇīṣva sattama ॥

स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिमगमद्द्विजः । तमुञ्छवृत्तिरालक्ष्य ततश्चिन्तापरोऽभवत् ॥

sa tān pragr̥hya bhuktvā ca na tuṣṭim agamad dvijaḥ । tam uñchavr̥ttir ālakṣya tataś cintāparo ’bhavat ॥

पुत्र उवाच । सक्तूनिमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम । इत्येवं सुकृतं मन्ये तस्मादेतत्करोम्यहम् ॥

putra uvāca । saktūn imān pragr̥hya tvaṁ dehi viprāya sattama । ity evaṁ sukr̥taṁ manye tasmād etat karomy aham ॥

भवान्हि परिपाल्यो मे सर्वयत्नैर्द्विजोत्तम । साधूनां काङ्क्षितं ह्येतत्पितुर्वृद्धस्य पोषणम् ॥

bhavān hi paripālyo me sarvayatnair dvijottama । sādhūnāṁ kāṅkṣitaṁ hy etat pitur vr̥ddhasya poṣaṇam ॥

पुत्रार्थो विहितो ह्येष स्थाविर्ये परिपालनम् । श्रुतिरेषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥

putrārtho vihito hy eṣa sthāvirye paripālanam । śrutir eṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā ॥

प्राणधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया । प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥

prāṇadhāraṇamātreṇa śakyaṁ kartuṁ tapas tvayā । prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām ॥

पितोवाच । अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम । उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवत्युत ॥

pitovāca । api varṣasahasrī tvaṁ bāla eva mato mama । utpādya putraṁ hi pitā kr̥takr̥tyo bhavaty uta ॥

बालानां क्षुद्बलवती जानाम्येतदहं विभो । वृद्धोऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ॥

bālānāṁ kṣud balavatī jānāmy etad ahaṁ vibho । vr̥ddho ’haṁ dhārayiṣyāmi tvaṁ balī bhava putraka ॥

जीर्णेन वयसा पुत्र न मा क्षुद्बाधतेऽपि च । दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम् ॥

jīrṇena vayasā putra na mā kṣud bādhate ’pi ca । dīrghakālaṁ tapas taptaṁ na me maraṇato bhayam ॥

पुत्र उवाच । अपत्यमस्मि ते पुत्रस्त्राणात्पुत्रो हि विश्रुतः । आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्त्राह्यात्मानमिहात्मना ॥

putra uvāca । apatyam asmi te putras trāṇāt putro hi viśrutaḥ । ātmā putraḥ smr̥tas tasmāt trāhy ātmānam ihātmanā ॥

पितोवाच । रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च । परीक्षितश्च बहुधा सक्तूनादद्मि ते ततः ॥

pitovāca । rūpeṇa sadr̥śas tvaṁ me śīlena ca damena ca । parīkṣitaś ca bahudhā saktūn ādadmi te tataḥ ॥

इत्युक्त्वादाय तान्सक्तून्प्रीतात्मा द्विजसत्तमः । प्रहसन्निव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥

ity uktvādāya tān saktūn prītātmā dvijasattamaḥ । prahasann iva viprāya sa tasmai pradadau tadā ॥

भुक्त्वा तानपि सक्तून्स नैव तुष्टो बभूव ह । उञ्छवृत्तिस्तु सव्रीडो बभूव द्विजसत्तमः ॥

bhuktvā tān api saktūn sa naiva tuṣṭo babhūva ha । uñchavr̥ttis tu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ ॥

तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया । सक्तूनादाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यमब्रवीत् ॥

taṁ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇapriyakāmyayā । saktūn ādāya saṁhr̥ṣṭā guruṁ taṁ vākyam abravīt ॥

संतानात्तव संतानं मम विप्र भविष्यति । सक्तूनिमानतिथये गृहीत्वा त्वं प्रयच्छ मे ॥

saṁtānāt tava saṁtānaṁ mama vipra bhaviṣyati । saktūn imān atithaye gr̥hītvā tvaṁ prayaccha me ॥

तव प्रसवनिर्वृत्या मम लोकाः किलाक्षयाः । पौत्रेण तानवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥

tava prasavanirvr̥tyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ । pautreṇa tān avāpnoti yatra gatvā na śocati ॥

धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च । तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गे त्रेता किलाक्षया ॥

dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca । tathaiva putrapautrāṇāṁ svarge tretā kilākṣayā ॥

पितॄंस्त्राणात्तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम । पुत्रपौत्रैश्च नियतं साधुलोकानुपाश्नुते ॥

pitr̥̄ṁs trāṇāt tārayati putra ity anuśuśruma । putrapautraiś ca niyataṁ sādhulokān upāśnute ॥

श्वशुर उवाच । वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै । कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम् ॥

śvaśura uvāca । vātātapaviśīrṇāṅgīṁ tvāṁ vivarṇāṁ nirīkṣya vai । karśitāṁ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam ॥

कथं सक्तून्ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः । कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥

kathaṁ saktūn grahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ । kalyāṇavr̥tte kalyāṇi naivaṁ tvaṁ vaktum arhasi ॥

षष्ठे काले व्रतवतीं शीलशौचसमन्विताम् । कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं न्वहम् ॥

ṣaṣṭhe kāle vratavatīṁ śīlaśaucasamanvitām । kr̥cchravr̥ttiṁ nirāhārāṁ drakṣyāmi tvāṁ kathaṁ nv aham ॥

बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया । उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी ॥

bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṁ satataṁ mayā । upavāsapariśrāntā tvaṁ hi bāndhavanandinī ॥

स्नुषोवाच । गुरोर्मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् । देवातिदेवस्तस्मात्त्वं सक्तूनादत्स्व मे विभो ॥

snuṣovāca । guror mama gurus tvaṁ vai yato daivatadaivatam । devātidevas tasmāt tvaṁ saktūn ādatsva me vibho ॥

देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थमिदं गुरोः । तव विप्र प्रसादेन लोकान्प्राप्स्याम्यभीप्सितान् ॥

dehaḥ prāṇaś ca dharmaś ca śuśrūṣārtham idaṁ guroḥ । tava vipra prasādena lokān prāpsyāmy abhīpsitān ॥

अवेक्ष्या इति कृत्वा त्वं दृढभक्त्येति वा द्विज । चिन्त्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमर्हसि ॥

avekṣyā iti kr̥tvā tvaṁ dr̥ḍhabhaktyeti vā dvija । cintyā mameyam iti vā saktūn ādātum arhasi ॥

श्वशुर उवाच । अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे । या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिमवेक्षसे ॥

śvaśura uvāca । anena nityaṁ sādhvī tvaṁ śīlavr̥ttena śobhase । yā tvaṁ dharmavratopetā guruvr̥ttim avekṣase ॥

तस्मात्सक्तून्ग्रहीष्यामि वधूर्नार्हसि वञ्चनाम् । गणयित्वा महाभागे त्वं हि धर्मभृतां वरा ॥

tasmāt saktūn grahīṣyāmi vadhūr nārhasi vañcanām । gaṇayitvā mahābhāge tvaṁ hi dharmabhr̥tāṁ varā ॥

इत्युक्त्वा तानुपादाय सक्तून्प्रादाद्द्विजातये । ततस्तुष्टोऽभवद्विप्रस्तस्य साधोर्महात्मनः ॥

ity uktvā tān upādāya saktūn prādād dvijātaye । tatas tuṣṭo ’bhavad vipras tasya sādhor mahātmanaḥ ॥

प्रीतात्मा स तु तं वाक्यमिदमाह द्विजर्षभम् । वाग्मी तदा द्विजश्रेष्ठो धर्मः पुरुषविग्रहः ॥

prītātmā sa tu taṁ vākyam idam āha dvijarṣabham । vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ ॥

शुद्धेन तव दानेन न्यायोपात्तेन यत्नतः । यथाशक्ति विमुक्तेन प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ॥

śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ । yathāśakti vimuktena prīto ’smi dvijasattama ॥

अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः । गगनात्पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि ॥

aho dānaṁ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ । gaganāt puṣpavarṣaṁ ca paśyasva patitaṁ bhuvi ॥

सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः । स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः ॥

surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ । stuvanto devadūtāś ca sthitā dānena vismitāḥ ॥

ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकगताश्च ये । काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ द्विजर्षभ ॥

brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāś ca ye । kāṅkṣante darśanaṁ tubhyaṁ divaṁ gaccha dvijarṣabha ॥

पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया । अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगानि च ॥

pitr̥lokagatāḥ sarve tāritāḥ pitaras tvayā । anāgatāś ca bahavaḥ subahūni yugāni ca ॥

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा । अगह्वरेण धर्मेण तस्माद्गच्छ दिवं द्विज ॥

brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā । agahvareṇa dharmeṇa tasmād gaccha divaṁ dvija ॥

श्रद्धया परया यस्त्वं तपश्चरसि सुव्रत । तस्माद्देवास्तवानेन प्रीता द्विजवरोत्तम ॥

śraddhayā parayā yas tvaṁ tapaś carasi suvrata । tasmād devās tavānena prītā dvijavarottama ॥

सर्वस्वमेतद्यस्मात्ते त्यक्तं शुद्धेन चेतसा । कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो जितोऽयं तव कर्मणा ॥

sarvasvam etad yasmāt te tyaktaṁ śuddhena cetasā । kr̥cchrakāle tataḥ svargo jito ’yaṁ tava karmaṇā ॥

क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्म्यां बुद्धिं व्यपोहति । क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह ॥

kṣudhā nirṇudati prajñāṁ dharmyāṁ buddhiṁ vyapohati । kṣudhāparigatajñāno dhr̥tiṁ tyajati caiva ha ॥

बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् । यदा दानरुचिर्भवति तदा धर्मो न सीदति ॥

bubhukṣāṁ jayate yas tu sa svargaṁ jayate dhruvam । yadā dānarucir bhavati tadā dharmo na sīdati ॥

अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहमेव च । धर्ममेव गुरुं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया ॥

anavekṣya sutasnehaṁ kalatrasneham eva ca । dharmam eva guruṁ jñātvā tr̥ṣṇā na gaṇitā tvayā ॥

द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् । कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चापि ततः परा ॥

dravyāgamo nr̥ṇāṁ sūkṣmaḥ pātre dānaṁ tataḥ param । kālaḥ parataro dānāc chraddhā cāpi tataḥ parā ॥

स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर्मोहान्न दृश्यते । स्वर्गार्गलं लोभबीजं रागगुप्तं दुरासदम् ॥

svargadvāraṁ susūkṣmaṁ hi narair mohān na dr̥śyate । svargārgalaṁ lobhabījaṁ rāgaguptaṁ durāsadam ॥

तत्तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्तिप्रदायिनः ॥

tat tu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ । brāhmaṇās tapasā yuktā yathāśaktipradāyinaḥ ॥

सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर्दशापि च । दद्यादपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥

sahasraśaktiś ca śataṁ śataśaktir daśāpi ca । dadyād apaś ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smr̥tāḥ ॥

रन्तिदेवो हि नृपतिरपः प्रादादकिंचनः । शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥

rantidevo hi nr̥patir apaḥ prādād akiṁcanaḥ । śuddhena manasā vipra nākapr̥ṣṭhaṁ tato gataḥ ॥

न धर्मः प्रीयते तात दानैर्दत्तैर्महाफलैः । न्यायलब्धैर्यथा सूक्ष्मैः श्रद्धापूतैः स तुष्यति ॥

na dharmaḥ prīyate tāta dānair dattair mahāphalaiḥ । nyāyalabdhair yathā sūkṣmaiḥ śraddhāpūtaiḥ sa tuṣyati ॥

गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्योऽदान्नृगो नृपः । एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान् ॥

gopradānasahasrāṇi dvijebhyo ’dān nr̥go nr̥paḥ । ekāṁ dattvā sa pārakyāṁ narakaṁ samavāptavān ॥

आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः । प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकान्मोदते दिवि सुव्रतः ॥

ātmamāṁsapradānena śibir auśīnaro nr̥paḥ । prāpya puṇyakr̥tām̐l lokān modate divi suvrataḥ ॥

विभवे न नृणां पुण्यं स्वशक्त्या स्वर्जितं सताम् । न यज्ञैर्विविधैर्विप्र यथान्यायेन संचितैः ॥

vibhave na nr̥ṇāṁ puṇyaṁ svaśaktyā svarjitaṁ satām । na yajñair vividhair vipra yathānyāyena saṁcitaiḥ ॥

क्रोधो दानफलं हन्ति लोभात्स्वर्गं न गच्छति । न्यायवृत्तिर्हि तपसा दानवित्स्वर्गमश्नुते ॥

krodho dānaphalaṁ hanti lobhāt svargaṁ na gacchati । nyāyavr̥ttir hi tapasā dānavit svargam aśnute ॥

न राजसूयैर्बहुभिरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न चाश्वमेधैर्बहुभिः फलं सममिदं तव ॥

na rājasūyair bahubhir iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ । na cāśvamedhair bahubhiḥ phalaṁ samam idaṁ tava ॥

सक्तुप्रस्थेन हि जितो ब्रह्मलोकस्त्वयानघ । विरजो ब्रह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम् ॥

saktuprasthena hi jito brahmalokas tvayānagha । virajo brahmabhavanaṁ gaccha vipra yathecchakam ॥

सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानमुपस्थितम् । आरोहत यथाकामं धर्मोऽस्मि द्विज पश्य माम् ॥

sarveṣāṁ vo dvijaśreṣṭha divyaṁ yānam upasthitam । ārohata yathākāmaṁ dharmo ’smi dvija paśya mām ॥

पावितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते । सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज ॥

pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te । sabhāryaḥ sahaputraś ca sasnuṣaś ca divaṁ vraja ॥

इत्युक्तवाक्यो धर्मेण यानमारुह्य स द्विजः । सभार्यः ससुतश्चापि सस्नुषश्च दिवं ययौ ॥

ity uktavākyo dharmeṇa yānam āruhya sa dvijaḥ । sabhāryaḥ sasutaś cāpi sasnuṣaś ca divaṁ yayau ॥

तस्मिन्विप्रे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा । भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततोऽहं निःसृतो बिलात् ॥

tasmin vipre gate svargaṁ sasute sasnuṣe tadā । bhāryācaturthe dharmajñe tato ’haṁ niḥsr̥to bilāt ॥

ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च । दिव्यपुष्पावमर्दाच्च साधोर्दानलवैश्च तैः । विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ॥

tatas tu saktugandhena kledena salilasya ca । divyapuṣpāvamardāc ca sādhor dānalavaiś ca taiḥ । viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkr̥tam ॥

तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह । शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम् । पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः ॥

tasya satyābhisaṁdhasya sūkṣmadānena caiva ha । śarīrārdhaṁ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṁ kr̥tam । paśyatedaṁ suvipulaṁ tapasā tasya dhīmataḥ ॥

कथमेवंविधं मे स्यादन्यत्पार्श्वमिति द्विजाः । तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टोऽभ्येमि पुनः पुनः ॥

katham evaṁvidhaṁ me syād anyat pārśvam iti dvijāḥ । tapovanāni yajñāṁś ca hr̥ṣṭo ’bhyemi punaḥ punaḥ ॥

यज्ञं त्वहमिमं श्रुत्वा कुरुराजस्य धीमतः । आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः ॥

yajñaṁ tv aham imaṁ śrutvā kururājasya dhīmataḥ । āśayā parayā prāpto na cāhaṁ kāñcanīkr̥taḥ ॥

ततो मयोक्तं तद्वाक्यं प्रहस्य द्विजसत्तमाः । सक्तुप्रस्थेन यज्ञोऽयं संमितो नेति सर्वथा ॥

tato mayoktaṁ tad vākyaṁ prahasya dvijasattamāḥ । saktuprasthena yajño ’yaṁ saṁmito neti sarvathā ॥

सक्तुप्रस्थलवैस्तैर्हि तदाहं काञ्चनीकृतः । न हि यज्ञो महानेष सदृशस्तैर्मतो मम ॥

saktuprasthalavais tair hi tadāhaṁ kāñcanīkr̥taḥ । na hi yajño mahān eṣa sadr̥śas tair mato mama ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान्यज्ञे द्विजवरांस्तदा । जगामादर्शनं राजन्विप्रास्ते च ययुर्गृहान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā nakulaḥ sarvān yajñe dvijavarāṁs tadā । jagāmādarśanaṁ rājan viprās te ca yayur gr̥hān ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया परपुरंजय । यदाश्चर्यमभूत्तस्मिन्वाजिमेधे महाक्रतौ ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ mayā parapuraṁjaya । yad āścaryam abhūt tasmin vājimedhe mahākratau ॥

न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथंचन । ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर्ये दिवं गताः ॥

na vismayas te nr̥pate yajñe kāryaḥ kathaṁ cana । r̥ṣikoṭisahasrāṇi tapobhir ye divaṁ gatāḥ ॥

अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलमार्जवम् । तपो दमश्च सत्यं च दानं चेति समं मतम् ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu saṁtoṣaḥ śīlam ārjavam । tapo damaś ca satyaṁ ca dānaṁ ceti samaṁ matam ॥