Adhyāya 92

जनमेजय उवाच । पितामहस्य मे यज्ञे धर्मपुत्रस्य धीमतः । यदाश्चर्यमभूत्किंचित्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

janamejaya uvāca । pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ । yad āścaryam abhūt kiṁ cit tad bhavān vaktum arhati ॥

वैशंपायन उवाच । श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम् । अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूद्विभो ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrūyatāṁ rājaśārdūla mahad āścaryam uttamam । aśvamedhe mahāyajñe nivr̥tte yad abhūd vibho ॥

तर्पितेषु द्विजाग्र्येषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु । दीनान्धकृपणे चापि तदा भरतसत्तम ॥

tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṁbandhibandhuṣu । dīnāndhakr̥paṇe cāpi tadā bharatasattama ॥

घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत । पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि ॥

ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata । patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani ॥

बिलान्निष्क्रम्य नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदानघ । वज्राशनिसमं नादममुञ्चत विशां पते ॥

bilān niṣkramya nakulo rukmapārśvas tadānagha । vajrāśanisamaṁ nādam amuñcata viśāṁ pate ॥

सकृदुत्सृज्य तं नादं त्रासयानो मृगद्विजान् । मानुषं वचनं प्राह धृष्टो बिलशयो महान् ॥

sakr̥d utsr̥jya taṁ nādaṁ trāsayāno mr̥gadvijān । mānuṣaṁ vacanaṁ prāha dhr̥ṣṭo bilaśayo mahān ॥

सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः । उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥

saktuprasthena vo nāyaṁ yajñas tulyo narādhipāḥ । uñchavr̥tter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नकुलस्य विशां पते । विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते ब्राह्मणर्षभाः ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā nakulasya viśāṁ pate । vismayaṁ paramaṁ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ ॥

ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते द्विजाः । कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम् ॥

tataḥ sametya nakulaṁ paryapr̥cchanta te dvijāḥ । kutas tvaṁ samanuprāpto yajñaṁ sādhusamāgamam ॥

किं बलं परमं तुभ्यं किं श्रुतं किं परायणम् । कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञं विगर्हसे ॥

kiṁ balaṁ paramaṁ tubhyaṁ kiṁ śrutaṁ kiṁ parāyaṇam । kathaṁ bhavantaṁ vidyāma yo no yajñaṁ vigarhase ॥

अविलुप्यागमं कृत्स्नं विधिज्ञैर्याजकैः कृतम् । यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च यथाकृतम् ॥

avilupyāgamaṁ kr̥tsnaṁ vidhijñair yājakaiḥ kr̥tam । yathāgamaṁ yathānyāyaṁ kartavyaṁ ca yathākr̥tam ॥

पूजार्हाः पूजिताश्चात्र विधिवच्छास्त्रचक्षुषा । मन्त्रपूतं हुतश्चाग्निर्दत्तं देयममत्सरम् ॥

pūjārhāḥ pūjitāś cātra vidhivac chāstracakṣuṣā । mantrapūtaṁ hutaś cāgnir dattaṁ deyam amatsaram ॥

तुष्टा द्विजर्षभाश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि । क्षत्रियाश्च सुयुद्धेन श्राद्धैरपि पितामहाः ॥

tuṣṭā dvijarṣabhāś cātra dānair bahuvidhair api । kṣatriyāś ca suyuddhena śrāddhair api pitāmahāḥ ॥

पालनेन विशस्तुष्टाः कामैस्तुष्टा वरस्त्रियः । अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः ॥

pālanena viśas tuṣṭāḥ kāmais tuṣṭā varastriyaḥ । anukrośais tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pr̥thagjanāḥ ॥

ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः । देवा हविर्भिः पुण्यैश्च रक्षणैः शरणागताः ॥

jñātisaṁbandhinas tuṣṭāḥ śaucena ca nr̥pasya naḥ । devā havirbhiḥ puṇyaiś ca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ ॥

यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि सत्यसंध द्विजातिषु । यथाश्रुतं यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्मणकाम्यया ॥

yad atra tathyaṁ tad brūhi satyasaṁdha dvijātiṣu । yathāśrutaṁ yathādr̥ṣṭaṁ pr̥ṣṭo brāhmaṇakāmyayā ॥

श्रद्धेयवाक्यः प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च । समागतश्च विप्रैस्त्वं तत्त्वतो वक्तुमर्हसि ॥

śraddheyavākyaḥ prājñas tvaṁ divyaṁ rūpaṁ bibharṣi ca । samāgataś ca viprais tvaṁ tattvato vaktum arhasi ॥

इति पृष्टो द्विजैस्तैः स प्रहस्य नकुलोऽब्रवीत् । नैषानृता मया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजाः ॥

iti pr̥ṣṭo dvijais taiḥ sa prahasya nakulo ’bravīt । naiṣānr̥tā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ ॥

यन्मयोक्तमिदं किंचिद्युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम् । सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः । उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥

yan mayoktam idaṁ kiṁ cid yuṣmābhiś cāpy upaśrutam । saktuprasthena vo nāyaṁ yajñas tulyo narādhipāḥ । uñchavr̥tter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ ॥

इत्यवश्यं मयैतद्वो वक्तव्यं द्विजपुंगवाः । शृणुताव्यग्रमनसः शंसतो मे द्विजर्षभाः ॥

ity avaśyaṁ mayaitad vo vaktavyaṁ dvijapuṁgavāḥ । śr̥ṇutāvyagramanasaḥ śaṁsato me dvijarṣabhāḥ ॥

अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयाद्भुतमुत्तमम् । उञ्छवृत्तेर्यथावृत्तं कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥

anubhūtaṁ ca dr̥ṣṭaṁ ca yan mayādbhutam uttamam । uñchavr̥tter yathāvr̥ttaṁ kurukṣetranivāsinaḥ ॥

स्वर्गं येन द्विजः प्राप्तः सभार्यः ससुतस्नुषः । यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनीकृतम् ॥

svargaṁ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ । yathā cārdhaṁ śarīrasya mamedaṁ kāñcanīkr̥tam ॥