Adhyāya 90

वैशंपायन उवाच । स प्रविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम् । पितामहीमभ्यवदत्साम्ना परमवल्गुना ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa praviśya yathānyāyaṁ pāṇḍavānāṁ niveśanam । pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā ॥

तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च । पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुः । सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः ॥

tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca । pr̥thāṁ kr̥ṣṇāṁ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ । subhadrāṁ ca yathānyāyaṁ yāś cānyāḥ kuruyoṣitaḥ ॥

ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च । द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या ददुः स्त्रियः ॥

dadau kuntī tatas tābhyāṁ ratnāni vividhāni ca । draupadī ca subhadrā ca yāś cāpy anyā daduḥ striyaḥ ॥

ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने । सुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य प्रियकाम्यया ॥

ūṣatus tatra te devyau mahārhaśayanāsane । supūjite svayaṁ kuntyā pārthasya priyakāmyayā ॥

स च राजा महावीर्यः पूजितो बभ्रुवाहनः । धृतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यथाविधि ॥

sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ mahīpālam upatasthe yathāvidhi ॥

युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश्चापि पाण्डवान् । उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत् ॥

yudhiṣṭhiraṁ ca rājānaṁ bhīmādīṁś cāpi pāṇḍavān । upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat ॥

स तैः प्रेम्णा परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि । धनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः ॥

sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaś ca yathāvidhi । dhanaṁ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ ॥

तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम् । प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान् ॥

tathaiva sa mahīpālaḥ kr̥ṣṇaṁ cakragadādharam । pradyumna iva govindaṁ vinayenopatasthivān ॥

तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमभिपूजितम् । रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम् ॥

tasmai kr̥ṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam । rathaṁ hemapariṣkāraṁ divyāśvayujam uttamam ॥

धर्मराजश्च भीमश्च यमजौ फल्गुनस्तथा । पृथक्पृथगतीवैनं मानार्हं समपूजयन् ॥

dharmarājaś ca bhīmaś ca yamajau phalgunas tathā । pr̥thak pr̥thag atīvainaṁ mānārhaṁ samapūjayan ॥

ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतो मुनिः । युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥

tatas tr̥tīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ । yudhiṣṭhiraṁ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt ॥

अद्य प्रभृति कौन्तेय यजस्व समयो हि ते । मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्ति च याजकाः ॥

adya prabhr̥ti kaunteya yajasva samayo hi te । muhūrto yajñiyaḥ prāptaś codayanti ca yājakāḥ ॥

अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं विकल्पवान् । बहुत्वात्काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः ॥

ahīno nāma rājendra kratus te ’yaṁ vikalpavān । bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ ॥

एवमेव महाराज दक्षिणां त्रिगुणां कुरु । त्रित्वं व्रजतु ते राजन्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम् ॥

evam eva mahārāja dakṣiṇāṁ triguṇāṁ kuru । tritvaṁ vrajatu te rājan brāhmaṇā hy atra kāraṇam ॥

त्रीनश्वमेधानत्र त्वं संप्राप्य बहुदक्षिणान् । ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यसि नराधिप ॥

trīn aśvamedhān atra tvaṁ saṁprāpya bahudakṣiṇān । jñātivadhyākr̥taṁ pāpaṁ prahāsyasi narādhipa ॥

पवित्रं परमं ह्येतत्पावनानां च पावनम् । यदश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥

pavitraṁ paramaṁ hy etat pāvanānāṁ ca pāvanam । yad aśvamedhāvabhr̥thaṁ prāpsyase kurunandana ॥

इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामिततेजसा । दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदा । नराधिपः प्रायजत वाजिमेधं महाक्रतुम् ॥

ity uktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā । dīkṣāṁ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā । narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṁ mahākratum ॥

तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः । परिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत्साधुशिक्षिताः ॥

tatra vedavido rājaṁś cakruḥ karmāṇi yājakāḥ । parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhuśikṣitāḥ ॥

न तेषां स्खलितं तत्र नासीदपहुतं तथा । क्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः ॥

na teṣāṁ skhalitaṁ tatra nāsīd apahutaṁ tathā । kramayuktaṁ ca yuktaṁ ca cakrus tatra dvijarṣabhāḥ ॥

कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद्द्विजसत्तमाः । चक्रुस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः ॥

kr̥tvā pravargyaṁ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ । cakrus te vidhivad rājaṁs tathaivābhiṣavaṁ dvijāḥ ॥

अभिषूय ततो राजन्सोमं सोमपसत्तमाः । सवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः ॥

abhiṣūya tato rājan somaṁ somapasattamāḥ । savanāny ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ ॥

न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह । क्षुधितो दुःखितो वापि प्राकृतो वापि मानवः ॥

na tatra kr̥paṇaḥ kaś cin na daridro babhūva ha । kṣudhito duḥkhito vāpi prākr̥to vāpi mānavaḥ ॥

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास नित्यदा । भीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात् ॥

bhojanaṁ bhojanārthibhyo dāpayām āsa nityadā । bhīmaseno mahātejāḥ satataṁ rājaśāsanāt ॥

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकर्माणि याजकाः । दिवसे दिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रार्थचक्षुषः ॥

saṁstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ । divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ ॥

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यस्तस्य धीमतः । नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाक्षमो द्विजः ॥

nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyas tasya dhīmataḥ । nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ ॥

ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड्बैल्वान्भरतर्षभ । खादिरान्बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः ॥

tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvān bharatarṣabha । khādirān bilvasamitāṁs tāvataḥ sarvavarṇinaḥ ॥

देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेः क्रतौ । श्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन् ॥

devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau । śleṣmātakamayaṁ caikaṁ yājakāḥ samakārayan ॥

शोभार्थं चापरान्यूपान्काञ्चनान्पुरुषर्षभ । स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात् ॥

śobhārthaṁ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha । sa bhīmaḥ kārayām āsa dharmarājasya śāsanāt ॥

ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिताः । नरेन्द्राभिगता देवान्यथा सप्तर्षयो दिवि ॥

te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ । narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi ॥

इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्थं कृताभवन् । शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव प्रजापतेः ॥

iṣṭakāḥ kāñcanīś cātra cayanārthaṁ kr̥tābhavan । śuśubhe cayanaṁ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ ॥

चतुश्चित्यः स तस्यासीदष्टादशकरात्मकः । स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिगुणो गरुडाकृतिः ॥

catuścityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśakarātmakaḥ । sa rukmapakṣo nicitas triguṇo garuḍākr̥tiḥ ॥

ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः । तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये ॥

tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṁ manīṣibhiḥ । taṁ taṁ devaṁ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaś ca ye ॥

ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये । सर्वांस्तानभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि ॥

r̥ṣabhāḥ śāstrapaṭhitās tathā jalacarāś ca ye । sarvāṁs tān abhyayuñjaṁs te tatrāgnicayakarmaṇi ॥

यूपेषु नियतं चासीत्पशूनां त्रिशतं तथा । अश्वरत्नोत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः ॥

yūpeṣu niyataṁ cāsīt paśūnāṁ triśataṁ tathā । aśvaratnottaraṁ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ ॥

स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद्देवर्षिसंकुलः । गन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः ॥

sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṁkulaḥ । gandharvagaṇasaṁkīrṇaḥ śobhito ’psarasāṁ gaṇaiḥ ॥

स किंपुरुषगीतैश्च किंनरैरुपशोभितः । सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः ॥

sa kiṁpuruṣagītaiś ca kiṁnarair upaśobhitaḥ । siddhavipranivāsaiś ca samantād abhisaṁvr̥taḥ ॥

तस्मिन्सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजोत्तमाः । सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु ॥

tasmin sadasi nityās tu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ । sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu ॥

नारदश्च बभूवात्र तुम्बुरुश्च महाद्युतिः । विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथान्ये गीतकोविदाः ॥

nāradaś ca babhūvātra tumburuś ca mahādyutiḥ । viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ ॥

गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाः । रमयन्ति स्म तान्विप्रान्यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥

gandharvā gītakuśalā nr̥tteṣu ca viśāradāḥ । ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣv atha ॥