Adhyāya 89

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं प्रियमिदं कृष्ण यत्त्वमर्हसि भाषितुम् । तन्मेऽमृतरसप्रख्यं मनो ह्लादयते विभो ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ priyam idaṁ kr̥ṣṇa yat tvam arhasi bhāṣitum । tan me ’mr̥tarasaprakhyaṁ mano hlādayate vibho ॥

बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः । पुनरासन्हृषीकेश तत्र तत्रेति मे श्रुतम् ॥

bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ । punar āsan hr̥ṣīkeśa tatra tatreti me śrutam ॥

मन्निमित्तं हि स सदा पार्थः सुखविवर्जितः । अतीव विजयो धीमानिति मे दूयते मनः ॥

mannimittaṁ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ । atīva vijayo dhīmān iti me dūyate manaḥ ॥

संचिन्तयामि वार्ष्णेय सदा कुन्तीसुतं रहः । किं नु तस्य शरीरेऽस्ति सर्वलक्षणपूजिते । अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्युपाश्नुते ॥

saṁcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṁ rahaḥ । kiṁ nu tasya śarīre ’sti sarvalakṣaṇapūjite । aniṣṭaṁ lakṣaṇaṁ kr̥ṣṇa yena duḥkhāny upāśnute ॥

अतीव दुःखभागी स सततं कुन्तिनन्दनः । न च पश्यामि बीभत्सोर्निन्द्यं गात्रेषु किंचन । श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

atīva duḥkhabhāgī sa satataṁ kuntinandanaḥ । na ca paśyāmi bībhatsor nindyaṁ gātreṣu kiṁ cana । śrotavyaṁ cen mayaitad vai tan me vyākhyātum arhasi ॥

इत्युक्तः स हृषीकेशो ध्यात्वा सुमहदन्तरम् । राजानं भोजराजन्यवर्धनो विष्णुरब्रवीत् ॥

ity uktaḥ sa hr̥ṣīkeśo dhyātvā sumahad antaram । rājānaṁ bhojarājanyavardhano viṣṇur abravīt ॥

न ह्यस्य नृपते किंचिदनिष्टमुपलक्षये । ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिकेऽस्यातिकायतः ॥

na hy asya nr̥pate kiṁ cid aniṣṭam upalakṣaye । r̥te puruṣasiṁhasya piṇḍike ’syātikāyataḥ ॥

ताभ्यां स पुरुषव्याघ्रो नित्यमध्वसु युज्यते । न ह्यन्यदनुपश्यामि येनासौ दुःखभाग्जयः ॥

tābhyāṁ sa puruṣavyāghro nityam adhvasu yujyate । na hy anyad anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāg jayaḥ ॥

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठस्तथ्यं कृष्णेन धीमता । प्रोवाच वृष्णिशार्दूलमेवमेतदिति प्रभो ॥

ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhas tathyaṁ kr̥ṣṇena dhīmatā । provāca vr̥ṣṇiśārdūlam evam etad iti prabho ॥

कृष्णा तु द्रौपदी कृष्णं तिर्यक्सासूयमैक्षत । प्रतिजग्राह तस्यास्तं प्रणयं चापि केशिहा । सख्युः सखा हृषीकेशः साक्षादिव धनंजयः ॥

kr̥ṣṇā tu draupadī kr̥ṣṇaṁ tiryak sāsūyam aikṣata । pratijagrāha tasyās taṁ praṇayaṁ cāpi keśihā । sakhyuḥ sakhā hr̥ṣīkeśaḥ sākṣād iva dhanaṁjayaḥ ॥

तत्र भीमादयस्ते तु कुरवो यादवास्तथा । रेमुः श्रुत्वा विचित्रार्था धनंजयकथा विभो ॥

tatra bhīmādayas te tu kuravo yādavās tathā । remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṁjayakathā vibho ॥

तथा कथयतामेव तेषामर्जुनसंकथाः । उपायाद्वचनान्मर्त्यो विजयस्य महात्मनः ॥

tathā kathayatām eva teṣām arjunasaṁkathāḥ । upāyād vacanān martyo vijayasya mahātmanaḥ ॥

सोऽभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान् । उपायातं नरव्याघ्रमर्जुनं प्रत्यवेदयत् ॥

so ’bhigamya kuruśreṣṭhaṁ namaskr̥tya ca buddhimān । upāyātaṁ naravyāghram arjunaṁ pratyavedayat ॥

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः । प्रियाख्याननिमित्तं वै ददौ बहु धनं तदा ॥

tac chrutvā nr̥patis tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ । priyākhyānanimittaṁ vai dadau bahu dhanaṁ tadā ॥

ततो द्वितीये दिवसे महाञ्शब्दो व्यवर्धत । आयाति पुरुषव्याघ्रे पाण्डवानां धुरंधरे ॥

tato dvitīye divase mahāñ śabdo vyavardhata । āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṁ dhuraṁdhare ॥

ततो रेणुः समुद्भूतो विबभौ तस्य वाजिनः । अभितो वर्तमानस्य यथोच्चैःश्रवसस्तथा ॥

tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ । abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasas tathā ॥

तत्र हर्षकला वाचो नराणां शुश्रुवेऽर्जुनः । दिष्ट्यासि पार्थ कुशली धन्यो राजा युधिष्ठिरः ॥

tatra harṣakalā vāco narāṇāṁ śuśruve ’rjunaḥ । diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

कोऽन्यो हि पृथिवीं कृत्स्नामवजित्य सपार्थिवाम् । चारयित्वा हयश्रेष्ठमुपायायादृतेऽर्जुनम् ॥

ko ’nyo hi pr̥thivīṁ kr̥tsnām avajitya sapārthivām । cārayitvā hayaśreṣṭham upāyāyād r̥te ’rjunam ॥

ये व्यतीता महात्मानो राजानः सगरादयः । तेषामपीदृशं कर्म न किंचिदनुशुश्रुम ॥

ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ । teṣām apīdr̥śaṁ karma na kiṁ cid anuśuśruma ॥

नैतदन्ये करिष्यन्ति भविष्याः पृथिवीक्षितः । यत्त्वं कुरुकुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवानिह ॥

naitad anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pr̥thivīkṣitaḥ । yat tvaṁ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṁ kr̥tavān iha ॥

इत्येवं वदतां तेषां नॄणां श्रुतिसुखा गिरः । शृण्वन्विवेश धर्मात्मा फल्गुनो यज्ञसंस्तरम् ॥

ity evaṁ vadatāṁ teṣāṁ nr̥̄ṇāṁ śrutisukhā giraḥ । śr̥ṇvan viveśa dharmātmā phalguno yajñasaṁstaram ॥

ततो राजा सहामात्यः कृष्णश्च यदुनन्दनः । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य ते तं प्रत्युद्ययुस्तदा ॥

tato rājā sahāmātyaḥ kr̥ṣṇaś ca yadunandanaḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya te taṁ pratyudyayus tadā ॥

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः । भीमादींश्चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम् ॥

so ’bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ । bhīmādīṁś cāpi saṁpūjya paryaṣvajata keśavam ॥

तैः समेत्यार्चितस्तान्स प्रत्यर्च्य च यथाविधि । विशश्रामाथ धर्मात्मा तीरं लब्ध्वेव पारगः ॥

taiḥ sametyārcitas tān sa pratyarcya ca yathāvidhi । viśaśrāmātha dharmātmā tīraṁ labdhveva pāragaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु स राजा बभ्रुवाहनः । मातृभ्यां सहितो धीमान्कुरूनभ्याजगाम ह ॥

etasminn eva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ । mātr̥bhyāṁ sahito dhīmān kurūn abhyājagāma ha ॥

स समेत्य कुरून्सर्वान्सर्वैस्तैरभिनन्दितः । प्रविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनमुत्तमम् ॥

sa sametya kurūn sarvān sarvais tair abhinanditaḥ । praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanam uttamam ॥