Adhyāya 82

अर्जुन उवाच । किमागमनकृत्यं ते कौरव्यकुलनन्दिनि । मणिपूरपतेर्मातुस्तथैव च रणाजिरे ॥

arjuna uvāca । kim āgamanakr̥tyaṁ te kauravyakulanandini । maṇipūrapater mātus tathaiva ca raṇājire ॥

कच्चित्कुशलकामासि राज्ञोऽस्य भुजगात्मजे । मम वा चञ्चलापाङ्गे कच्चित्त्वं शुभमिच्छसि ॥

kaccit kuśalakāmāsi rājño ’sya bhujagātmaje । mama vā cañcalāpāṅge kaccit tvaṁ śubham icchasi ॥

कच्चित्ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं शुभदर्शने । अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहनः ॥

kaccit te pr̥thulaśroṇi nāpriyaṁ śubhadarśane । akārṣam aham ajñānād ayaṁ vā babhruvāhanaḥ ॥

कच्चिच्च राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहिनी । चित्राङ्गदा वरारोहा नापराध्यति किंचन ॥

kaccic ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī । citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṁ cana ॥

तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्त्यथ । न मे त्वमपराद्धोऽसि न नृपो बभ्रुवाहनः । न जनित्री तथास्येयं मम या प्रेष्यवत्स्थिता ॥

tam uvācoragapater duhitā prahasanty atha । na me tvam aparāddho ’si na nr̥po babhruvāhanaḥ । na janitrī tathāsyeyaṁ mama yā preṣyavat sthitā ॥

श्रूयतां यद्यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम् । न मे कोपस्त्वया कार्यः शिरसा त्वां प्रसादये ॥

śrūyatāṁ yad yathā cedaṁ mayā sarvaṁ viceṣṭitam । na me kopas tvayā kāryaḥ śirasā tvāṁ prasādaye ॥

त्वत्प्रीत्यर्थं हि कौरव्य कृतमेतन्मयानघ । यत्तच्छृणु महाबाहो निखिलेन धनंजय ॥

tvatprītyarthaṁ hi kauravya kr̥tam etan mayānagha । yat tac chr̥ṇu mahābāho nikhilena dhanaṁjaya ॥

महाभारतयुद्धे यत्त्वया शांतनवो नृपः । अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥

mahābhāratayuddhe yat tvayā śāṁtanavo nr̥paḥ । adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkr̥tiḥ kr̥tā ॥

न हि भीष्मस्त्वया वीर युध्यमानो निपातितः । शिखण्डिना तु संसक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया ॥

na hi bhīṣmas tvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ । śikhaṇḍinā tu saṁsaktas tam āśritya hatas tvayā ॥

तस्य शान्तिमकृत्वा तु त्यजेस्त्वं यदि जीवितम् । कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् ॥

tasya śāntim akr̥tvā tu tyajes tvaṁ yadi jīvitam । karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam ॥

एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद्यां प्राप्तवानसि । वसुभिर्वसुधापाल गङ्गया च महामते ॥

eṣā tu vihitā śāntiḥ putrād yāṁ prāptavān asi । vasubhir vasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate ॥

पुरा हि श्रुतमेतद्वै वसुभिः कथितं मया । गङ्गायास्तीरमागम्य हते शांतनवे नृपे ॥

purā hi śrutam etad vai vasubhiḥ kathitaṁ mayā । gaṅgāyās tīram āgamya hate śāṁtanave nr̥pe ॥

आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम् । इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा ॥

āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm । idam ūcur vaco ghoraṁ bhāgīrathyā mate tadā ॥

एष शांतनवो भीष्मो निहतः सव्यसाचिना । अयुध्यमानः संग्रामे संसक्तोऽन्येन भामिनि ॥

eṣa śāṁtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā । ayudhyamānaḥ saṁgrāme saṁsakto ’nyena bhāmini ॥

तदनेनाभिषङ्गेण वयमप्यर्जुनं शुभे । शापेन योजयामेति तथास्त्विति च साब्रवीत् ॥

tad anenābhiṣaṅgeṇa vayam apy arjunaṁ śubhe । śāpena yojayāmeti tathāstv iti ca sābravīt ॥

तदहं पितुरावेद्य भृशं प्रव्यथितेन्द्रिया । अभवं स च तच्छ्रुत्वा विषादमगमत्परम् ॥

tad ahaṁ pitur āvedya bhr̥śaṁ pravyathitendriyā । abhavaṁ sa ca tac chrutvā viṣādam agamat param ॥

पिता तु मे वसून्गत्वा त्वदर्थं समयाचत । पुनः पुनः प्रसाद्यैनांस्त एनमिदमब्रुवन् ॥

pitā tu me vasūn gatvā tvadarthaṁ samayācata । punaḥ punaḥ prasādyaināṁs ta enam idam abruvan ॥

पुनस्तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरो युवा । स एनं रणमध्यस्थं शरैः पातयिता भुवि ॥

punas tasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā । sa enaṁ raṇamadhyasthaṁ śaraiḥ pātayitā bhuvi ॥

एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति । गच्छेति वसुभिश्चोक्तो मम चेदं शशंस सः ॥

evaṁ kr̥te sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati । gaccheti vasubhiś cokto mama cedaṁ śaśaṁsa saḥ ॥

तच्छ्रुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः । न हि त्वां देवराजोऽपि समरेषु पराजयेत् ॥

tac chrutvā tvaṁ mayā tasmāc chāpād asi vimokṣitaḥ । na hi tvāṁ devarājo ’pi samareṣu parājayet ॥

आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्तेनेहासि पराजितः । नात्र दोषो मम मतः कथं वा मन्यसे विभो ॥

ātmā putraḥ smr̥tas tasmāt tenehāsi parājitaḥ । nātra doṣo mama mataḥ kathaṁ vā manyase vibho ॥

इत्येवमुक्तो विजयः प्रसन्नात्माब्रवीदिदम् । सर्वं मे सुप्रियं देवि यदेतत्कृतवत्यसि ॥

ity evam ukto vijayaḥ prasannātmābravīd idam । sarvaṁ me supriyaṁ devi yad etat kr̥tavaty asi ॥

इत्युक्त्वाथाब्रवीत्पुत्रं मणिपूरेश्वरं जयः । चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्यदुहितुस्तथा ॥

ity uktvāthābravīt putraṁ maṇipūreśvaraṁ jayaḥ । citrāṅgadāyāḥ śr̥ṇvantyāḥ kauravyaduhitus tathā ॥

युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परां चैत्रीं भविष्यति । तत्रागच्छेः सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नृप ॥

yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṁ caitrīṁ bhaviṣyati । tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātr̥bhyāṁ sahito nr̥pa ॥

इत्येवमुक्तः पार्थेन स राजा बभ्रुवाहनः । उवाच पितरं धीमानिदमस्राविलेक्षणः ॥

ity evam uktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ । uvāca pitaraṁ dhīmān idam asrāvilekṣaṇaḥ ॥

उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः शासनादहम् । अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषकः ॥

upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanād aham । aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ ॥

मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम् । भार्याभ्यां सह शत्रुघ्न मा भूत्तेऽत्र विचारणा ॥

mama tv anugrahārthāya praviśasva puraṁ svakam । bhāryābhyāṁ saha śatrughna mā bhūt te ’tra vicāraṇā ॥

उषित्वेह विशल्यस्त्वं सुखं स्वे वेश्मनि प्रभो । पुनरश्वानुगमनं कर्तासि जयतां वर ॥

uṣitveha viśalyas tvaṁ sukhaṁ sve veśmani prabho । punar aśvānugamanaṁ kartāsi jayatāṁ vara ॥

इत्युक्तः स तु पुत्रेण तदा वानरकेतनः । स्मयन्प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राङ्गदासुतम् ॥

ity uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ । smayan provāca kaunteyas tadā citrāṅgadāsutam ॥

विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम् । न स तावत्प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पृथुलोचन ॥

viditaṁ te mahābāho yathā dīkṣāṁ carāmy aham । na sa tāvat pravekṣyāmi puraṁ te pr̥thulocana ॥

यथाकामं प्रयात्येष यज्ञियश्च तुरंगमः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि न स्थानं विद्यते मम ॥

yathākāmaṁ prayāty eṣa yajñiyaś ca turaṁgamaḥ । svasti te ’stu gamiṣyāmi na sthānaṁ vidyate mama ॥

स तत्र विधिवत्तेन पूजितः पाकशासनिः । भार्याभ्यामभ्यनुज्ञातः प्रायाद्भरतसत्तमः ॥

sa tatra vidhivat tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ । bhāryābhyām abhyanujñātaḥ prāyād bharatasattamaḥ ॥