Adhyāya 80

वैशंपायन उवाच । तथा विलप्योपरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा । उपविष्टाभवद्देवी सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragr̥hya sā । upaviṣṭābhavad devī socchvāsaṁ putram īkṣatī ॥

ततः संज्ञां पुनर्लब्ध्वा स राजा बभ्रुवाहनः । मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥

tataḥ saṁjñāṁ punar labdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ । mātaraṁ tām athālokya raṇabhūmāv athābravīt ॥

इतो दुःखतरं किं नु यन्मे माता सुखैधिता । भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम् ॥

ito duḥkhataraṁ kiṁ nu yan me mātā sukhaidhitā । bhūmau nipatitaṁ vīram anuśete mr̥taṁ patim ॥

निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम् । मया विनिहतं संख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत ॥

nihantāraṁ raṇe ’rīṇāṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । mayā vinihataṁ saṁkhye prekṣate durmaraṁ bata ॥

अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते । व्यूढोरस्कं महाबाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम् ॥

aho ’syā hr̥dayaṁ devyā dr̥ḍhaṁ yan na vidīryate । vyūḍhoraskaṁ mahābāhuṁ prekṣantyā nihataṁ patim ॥

दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये ह्यध्वन्यनागते । यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात् ॥

durmaraṁ puruṣeṇeha manye hy adhvany anāgate । yatra nāhaṁ na me mātā viprayujyeta jīvitāt ॥

अहो धिक्कुरुवीरस्य ह्युरःस्थं काञ्चनं भुवि । व्यपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत ॥

aho dhik kuruvīrasya hy uraḥsthaṁ kāñcanaṁ bhuvi । vyapaviddhaṁ hatasyeha mayā putreṇa paśyata ॥

भो भो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि । शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम् ॥

bho bho paśyata me vīraṁ pitaraṁ brāhmaṇā bhuvi । śayānaṁ vīraśayane mayā putreṇa pātitam ॥

ब्राह्मणाः कुरुमुख्यस्य प्रयुक्ता हयसारिणः । कुर्वन्तु शान्तिकां त्वद्य रणे योऽयं मया हतः ॥

brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ । kurvantu śāntikāṁ tv adya raṇe yo ’yaṁ mayā hataḥ ॥

व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे । सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे ॥

vyādiśantu ca kiṁ viprāḥ prāyaścittam ihādya me । sunr̥śaṁsasya pāpasya pitr̥hantū raṇājire ॥

दुश्चरा द्वादश समा हत्वा पितरमद्य वै । ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा ॥

duścarā dvādaśa samā hatvā pitaram adya vai । mameha sunr̥śaṁsasya saṁvītasyāsya carmaṇā ॥

शिरःकपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुरद्य मे । प्रायश्चित्तं हि नास्त्यन्यद्धत्वाद्य पितरं मम ॥

śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitur adya me । prāyaścittaṁ hi nāsty anyad dhatvādya pitaraṁ mama ॥

पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया । कृतं प्रियं मया तेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥

paśya nāgottamasute bhartāraṁ nihataṁ mayā । kr̥taṁ priyaṁ mayā te ’dya nihatya samare ’rjunam ॥

सोऽहमप्यद्य यास्यामि गतिं पितृनिषेविताम् । न शक्नोम्यात्मनात्मानमहं धारयितुं शुभे ॥

so ’ham apy adya yāsyāmi gatiṁ pitr̥niṣevitām । na śaknomy ātmanātmānam ahaṁ dhārayituṁ śubhe ॥

सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि । भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे ॥

sā tvaṁ mayi mr̥te mātas tathā gāṇḍīvadhanvani । bhava prītimatī devi satyenātmānam ālabhe ॥

इत्युक्त्वा स तदा राजा दुःखशोकसमाहतः । उपस्पृश्य महाराज दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥

ity uktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ । upaspr̥śya mahārāja duḥkhād vacanam abravīt ॥

शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च । त्वं च मातर्यथा सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे ॥

śr̥ṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । tvaṁ ca mātar yathā satyaṁ bravīmi bhujagottame ॥

यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे भरतर्षभः । अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम् ॥

yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ । asminn eva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram ॥

न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित् । नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः ॥

na hi me pitaraṁ hatvā niṣkr̥tir vidyate kva cit । narakaṁ pratipatsyāmi dhruvaṁ guruvadhārditaḥ ॥

वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते । पितरं तु निहत्यैवं दुस्तरा निष्कृतिर्मया ॥

vīraṁ hi kṣatriyaṁ hatvā gośatena pramucyate । pitaraṁ tu nihatyaivaṁ dustarā niṣkr̥tir mayā ॥

एष ह्येको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः । पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः ॥

eṣa hy eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṁjayaḥ । pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkr̥tiḥ kutaḥ ॥

इत्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः । उपस्पृश्याभवत्तूष्णीं प्रायोपेतो महामतिः ॥

ity evam uktvā nr̥pate dhanaṁjayasuto nr̥paḥ । upaspr̥śyābhavat tūṣṇīṁ prāyopeto mahāmatiḥ ॥