Adhyāya 78

वैशंपायन उवाच । श्रुत्वा तु नृपतिर्वीरं पितरं बभ्रुवाहनः । निर्ययौ विनयेनार्यो ब्राह्मणार्घ्यपुरःसरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śrutvā tu nr̥patir vīraṁ pitaraṁ babhruvāhanaḥ । niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ ॥

मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः । नाभ्यनन्दत मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥

maṇipūreśvaraṁ tv evam upayātaṁ dhanaṁjayaḥ । nābhyanandata medhāvī kṣatradharmam anusmaran ॥

उवाच चैनं धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा । प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः ॥

uvāca cainaṁ dharmātmā samanyuḥ phalgunas tadā । prakriyeyaṁ na te yuktā bahis tvaṁ kṣatradharmataḥ ॥

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् । यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किं नु पुत्रक ॥

saṁrakṣyamāṇaṁ turagaṁ yaudhiṣṭhiram upāgatam । yajñiyaṁ viṣayānte māṁ nāyotsīḥ kiṁ nu putraka ॥

धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम् । यो मां युद्धाय संप्राप्तं साम्नैवाथो त्वमग्रहीः ॥

dhik tvām astu sudurbuddhiṁ kṣatradharmāviśāradam । yo māṁ yuddhāya saṁprāptaṁ sāmnaivātho tvam agrahīḥ ॥

न त्वया पुरुषार्थश्च कश्चिदस्तीह जीवता । यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं साम्ना मां प्रत्यगृह्णथाः ॥

na tvayā puruṣārthaś ca kaś cid astīha jīvatā । yas tvaṁ strīvad yudhā prāptaṁ sāmnā māṁ pratyagr̥hṇathāḥ ॥

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते । प्रक्रियेयं ततो युक्ता भवेत्तव नराधम ॥

yady ahaṁ nyastaśastras tvām āgaccheyaṁ sudurmate । prakriyeyaṁ tato yuktā bhavet tava narādhama ॥

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा । अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी तमुपागमत् ॥

tam evam uktaṁ bhartrā tu viditvā pannagātmajā । amr̥ṣyamāṇā bhittvorvīm ulūpī tam upāgamat ॥

सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् । संतर्ज्यमानमसकृद्भर्त्रा युद्धार्थिना विभो ॥

sā dadarśa tataḥ putraṁ vimr̥śantam adhomukham । saṁtarjyamānam asakr̥d bhartrā yuddhārthinā vibho ॥

ततः सा चारुसर्वाङ्गी तमुपेत्योरगात्मजा । उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारदा ॥

tataḥ sā cārusarvāṅgī tam upetyoragātmajā । ulūpī prāha vacanaṁ kṣatradharmaviśāradā ॥

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् । कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः ॥

ulūpīṁ māṁ nibodha tvaṁ mātaraṁ pannagātmajām । kuruṣva vacanaṁ putra dharmas te bhavitā paraḥ ॥

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिंदम । एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः ॥

yudhyasvainaṁ kuruśreṣṭhaṁ dhanaṁjayam ariṁdama । evam eṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

एवमुद्धर्षितो मात्रा स राजा बभ्रुवाहनः । मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ ॥

evam uddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥ । manaś cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha ॥

संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् । तूणीरशतसंबाधमारुरोह महारथम् ॥

saṁnahya kāñcanaṁ varma śirastrāṇaṁ ca bhānumat । tūṇīraśatasaṁbādham āruroha mahāratham ॥

सर्वोपकरणैर्युक्तं युक्तमश्वैर्मनोजवैः । सुचक्रोपस्करं धीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम् ॥

sarvopakaraṇair yuktaṁ yuktam aśvair manojavaiḥ । sucakropaskaraṁ dhīmān hemabhāṇḍapariṣkr̥tam ॥

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम् । प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः ॥

paramārcitam ucchritya dhvajaṁ siṁhaṁ hiraṇmayam । prayayau pārtham uddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ ॥

ततोऽभ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् । ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः ॥

tato ’bhyetya hayaṁ vīro yajñiyaṁ pārtharakṣitam । grāhayām āsa puruṣair hayaśikṣāviśāradaiḥ ॥

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः । पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे ॥

gr̥hītaṁ vājinaṁ dr̥ṣṭvā prītātmā sa dhanaṁjayaḥ । putraṁ rathasthaṁ bhūmiṣṭhaḥ saṁnyavārayad āhave ॥

ततः स राजा तं वीरं शरव्रातैः सहस्रशः । अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः ॥

tataḥ sa rājā taṁ vīraṁ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ । ardayām āsa niśitair āśīviṣaviṣopamaiḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम् । देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ pituḥ putrasya cātulam । devāsuraraṇaprakhyam ubhayoḥ prīyamāṇayoḥ ॥

किरीटिनं तु विव्याध शरेण नतपर्वणा । जत्रुदेशे नरव्याघ्रः प्रहसन्बभ्रुवाहनः ॥

kirīṭinaṁ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā । jatrudeśe naravyāghraḥ prahasan babhruvāhanaḥ ॥

सोऽभ्यगात्सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः । विनिर्भिद्य च कौन्तेयं महीतलमथाविशत् ॥

so ’bhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ । vinirbhidya ca kaunteyaṁ mahītalam athāviśat ॥

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् । दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव संबभौ ॥

sa gāḍhavedano dhīmān ālambya dhanur uttamam । divyaṁ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṁbabhau ॥

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः । पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महीपते ॥

sa saṁjñām upalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ । putraṁ śakrātmajo vākyam idam āha mahīpate ॥

साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज । सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक ॥

sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja । sadr̥śaṁ karma te dr̥ṣṭvā prītimān asmi putraka ॥

विमुञ्चाम्येष बाणांस्ते पुत्र युद्धे स्थिरो भव । इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा ॥

vimuñcāmy eṣa bāṇāṁs te putra yuddhe sthiro bhava । ity evam uktvā nārācair abhyavarṣad amitrahā ॥

तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान् । नाराचैरच्छिनद्राजा सर्वानेव त्रिधा त्रिधा ॥

tān sa gāṇḍīvanirmuktān vajrāśanisamaprabhān । nārācair acchinad rājā sarvān eva tridhā tridhā ॥

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् । सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात् ॥

tasya pārthaḥ śarair divyair dhvajaṁ hemapariṣkr̥tam । suvarṇatālapratimaṁ kṣureṇāpāharad rathāt ॥

हयांश्चास्य महाकायान्महावेगपराक्रमान् । चकार राज्ञो निर्जीवान्प्रहसन्पाण्डवर्षभः ॥

hayāṁś cāsya mahākāyān mahāvegaparākramān । cakāra rājño nirjīvān prahasan pāṇḍavarṣabhaḥ ॥

स रथादवतीर्याशु राजा परमकोपनः । पदातिः पितरं कोपाद्योधयामास पाण्डवम् ॥

sa rathād avatīryāśu rājā paramakopanaḥ । padātiḥ pitaraṁ kopād yodhayām āsa pāṇḍavam ॥

संप्रीयमाणः पाण्डूनामृषभः पुत्रविक्रमात् । नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः ॥

saṁprīyamāṇaḥ pāṇḍūnām r̥ṣabhaḥ putravikramāt । nātyarthaṁ pīḍayām āsa putraṁ vajradharātmajaḥ ॥

स हन्यमानो विमुखं पितरं बभ्रुवाहनः । शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली ॥

sa hanyamāno vimukhaṁ pitaraṁ babhruvāhanaḥ । śarair āśīviṣākāraiḥ punar evārdayad balī ॥

ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा । निशितेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः ॥

tataḥ sa bālyāt pitaraṁ vivyādha hr̥di patriṇā । niśitena supuṅkhena balavad babhruvāhanaḥ ॥

स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः । विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वातिदुःखकृत् ॥

sa bāṇas tejasā dīpto jvalann iva hutāśanaḥ । viveśa pāṇḍavaṁ rājan marma bhittvātiduḥkhakr̥t ॥

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः । महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः ॥

sa tenātibhr̥śaṁ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ । mahīṁ jagāma mohārtas tato rājan dhanaṁjayaḥ ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे । सोऽपि मोहं जगामाशु ततश्चित्राङ्गदासुतः ॥

tasmin nipatite vīre kauravāṇāṁ dhuraṁdhare । so ’pi mohaṁ jagāmāśu tataś citrāṅgadāsutaḥ ॥

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् । पूर्वमेव च बाणौघैर्गाढविद्धोऽर्जुनेन सः ॥

vyāyamya saṁyuge rājā dr̥ṣṭvā ca pitaraṁ hatam । pūrvam eva ca bāṇaughair gāḍhaviddho ’rjunena saḥ ॥

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि । चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरम् ॥

bhartāraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā putraṁ ca patitaṁ bhuvi । citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram ॥

शोकसंतप्तहृदया रुदती सा ततः शुभा । मणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम् ॥

śokasaṁtaptahr̥dayā rudatī sā tataḥ śubhā । maṇipūrapater mātā dadarśa nihataṁ patim ॥