Adhyāya 73

वैशंपायन उवाच । त्रिगर्तैरभवद्युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः । महारथसमाज्ञातैर्हतानां पुत्रनप्तृभिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । trigartair abhavad yuddhaṁ kr̥tavairaiḥ kirīṭinaḥ । mahārathasamājñātair hatānāṁ putranaptr̥bhiḥ ॥

ते समाज्ञाय संप्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तमम् । विषयान्ते ततो वीरा दंशिताः पर्यवारयन् ॥

te samājñāya saṁprāptaṁ yajñiyaṁ turagottamam । viṣayānte tato vīrā daṁśitāḥ paryavārayan ॥

रथिनो बद्धतूणीराः सदश्वैः समलंकृतैः । परिवार्य हयं राजन्ग्रहीतुं संप्रचक्रमुः ॥

rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṁkr̥taiḥ । parivārya hayaṁ rājan grahītuṁ saṁpracakramuḥ ॥

ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां राज्ञां चिकीर्षितम् । वारयामास तान्वीरान्सान्त्वपूर्वमरिंदमः ॥

tataḥ kirīṭī saṁcintya teṣāṁ rājñāṁ cikīrṣitam । vārayām āsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṁdamaḥ ॥

तमनादृत्य ते सर्वे शरैरभ्यहनंस्तदा । तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान्किरीटी न्यवारयत् ॥

tam anādr̥tya te sarve śarair abhyahanaṁs tadā । tamorajobhyāṁ saṁchannāṁs tān kirīṭī nyavārayat ॥

अब्रवीच्च ततो जिष्णुः प्रहसन्निव भारत । निवर्तध्वमधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितमेव वः ॥

abravīc ca tato jiṣṇuḥ prahasann iva bhārata । nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ ॥

स हि वीरः प्रयास्यन्वै धर्मराजेन वारितः । हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति ॥

sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ । hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti ॥

स तदा तद्वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । तान्निवर्तध्वमित्याह न न्यवर्तन्त चापि ते ॥

sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ । tān nivartadhvam ity āha na nyavartanta cāpi te ॥

ततस्त्रिगर्तराजानं सूर्यवर्माणमाहवे । वितत्य शरजालेन प्रजहास धनंजयः ॥

tatas trigartarājānaṁ sūryavarmāṇam āhave । vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṁjayaḥ ॥

ततस्ते रथघोषेण खुरनेमिस्वनेन च । पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयमुपाद्रवन् ॥

tatas te rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca । pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṁjayam upādravan ॥

सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम् । शतान्यमुञ्चद्राजेन्द्र लघ्वस्त्रमभिदर्शयन् ॥

sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṁ nataparvaṇām । śatāny amuñcad rājendra laghvastram abhidarśayan ॥

तथैवान्ये महेष्वासा ये तस्यैवानुयायिनः । मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजयवधैषिणः ॥

tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ । mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṁjayavadhaiṣiṇaḥ ॥

स ताञ्ज्यापुङ्खनिर्मुक्तैर्बहुभिः सुबहूञ्शरान् । चिच्छेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा ॥

sa tāñ jyāpuṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān । ciccheda pāṇḍavo rājaṁs te bhūmau nyapataṁs tadā ॥

केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजो युवा । युयुधे भ्रातुरर्थाय पाण्डवेन महात्मना ॥

ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā । yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य केतुवर्माणमाहवे । अभ्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्बीभत्सुः परवीरहा ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya ketuvarmāṇam āhave । abhyaghnan niśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā ॥

केतुवर्मण्यभिहते धृतवर्मा महारथः । रथेनाशु समावृत्य शरैर्जिष्णुमवाकिरत् ॥

ketuvarmaṇy abhihate dhr̥tavarmā mahārathaḥ । rathenāśu samāvr̥tya śarair jiṣṇum avākirat ॥

तस्य तां शीघ्रतामीक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान् । गुडाकेशो महातेजा बालस्य धृतवर्मणः ॥

tasya tāṁ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān । guḍākeśo mahātejā bālasya dhr̥tavarmaṇaḥ ॥

न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा । किरन्तमेव स शरान्ददृशे पाकशासनिः ॥

na saṁdadhānaṁ dadr̥śe nādadānaṁ ca taṁ tadā । kirantam eva sa śarān dadr̥śe pākaśāsaniḥ ॥

स तु तं पूजयामास धृतवर्माणमाहवे । मनसा स मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन् ॥

sa tu taṁ pūjayām āsa dhr̥tavarmāṇam āhave । manasā sa muhūrtaṁ vai raṇe samabhiharṣayan ॥

तं पन्नगमिव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्निव । प्रीतिपूर्वं महाराज प्राणैर्न व्यपरोपयत् ॥

taṁ pannagam iva kruddhaṁ kuruvīraḥ smayann iva । prītipūrvaṁ mahārāja prāṇair na vyaparopayat ॥

स तथा रक्ष्यमाणो वै पार्थेनामिततेजसा । धृतवर्मा शरं तीक्ष्णं मुमोच विजये तदा ॥

sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā । dhr̥tavarmā śaraṁ tīkṣṇaṁ mumoca vijaye tadā ॥

स तेन विजयस्तूर्णमस्यन्विद्धः करे भृशम् । मुमोच गाण्डीवं दुःखात्तत्पपाताथ भूतले ॥

sa tena vijayas tūrṇam asyan viddhaḥ kare bhr̥śam । mumoca gāṇḍīvaṁ duḥkhāt tat papātātha bhūtale ॥

धनुषः पततस्तस्य सव्यसाचिकराद्विभो । इन्द्रस्येवायुधस्यासीद्रूपं भरतसत्तम ॥

dhanuṣaḥ patatas tasya savyasācikarād vibho । indrasyevāyudhasyāsīd rūpaṁ bharatasattama ॥

तस्मिन्निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिव । जहास सस्वनं हासं धृतवर्मा महाहवे ॥

tasmin nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva । jahāsa sasvanaṁ hāsaṁ dhr̥tavarmā mahāhave ॥

ततो रोषान्वितो जिष्णुः प्रमृज्य रुधिरं करात् । धनुरादत्त तद्दिव्यं शरवर्षं ववर्ष च ॥

tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramr̥jya rudhiraṁ karāt । dhanur ādatta tad divyaṁ śaravarṣaṁ vavarṣa ca ॥

ततो हलहलाशब्दो दिवस्पृगभवत्तदा । नानाविधानां भूतानां तत्कर्मातीव शंसताम् ॥

tato halahalāśabdo divaspr̥g abhavat tadā । nānāvidhānāṁ bhūtānāṁ tat karmātīva śaṁsatām ॥

ततः संप्रेक्ष्य तं क्रुद्धं कालान्तकयमोपमम् । जिष्णुं त्रैगर्तका योधास्त्वरिताः पर्यवारयन् ॥

tataḥ saṁprekṣya taṁ kruddhaṁ kālāntakayamopamam । jiṣṇuṁ traigartakā yodhās tvaritāḥ paryavārayan ॥

अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस्ते धृतवर्मणः । परिवव्रुर्गुडाकेशं तत्राक्रुध्यद्धनंजयः ॥

abhisr̥tya parīpsārthaṁ tatas te dhr̥tavarmaṇaḥ । parivavrur guḍākeśaṁ tatrākrudhyad dhanaṁjayaḥ ॥

ततो योधाञ्जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च । महेन्द्रवज्रप्रतिमैरायसैर्निशितैः शरैः ॥

tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṁ sa daśa cāṣṭa ca । mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तांस्तु प्रभग्नान्संप्रेक्ष्य त्वरमाणो धनंजयः । शरैराशीविषाकारैर्जघान स्वनवद्धसन् ॥

tāṁs tu prabhagnān saṁprekṣya tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । śarair āśīviṣākārair jaghāna svanavad dhasan ॥

ते भग्नमनसः सर्वे त्रैगर्तकमहारथाः । दिशो विदुद्रुवुः सर्वा धनंजयशरार्दिताः ॥

te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ । diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṁjayaśarārditāḥ ॥

त ऊचुः पुरुषव्याघ्रं संशप्तकनिषूदनम् । तव स्म किंकराः सर्वे सर्वे च वशगास्तव ॥

ta ūcuḥ puruṣavyāghraṁ saṁśaptakaniṣūdanam । tava sma kiṁkarāḥ sarve sarve ca vaśagās tava ॥

आज्ञापयस्व नः पार्थ प्रह्वान्प्रेष्यानवस्थितान् । करिष्यामः प्रियं सर्वं तव कौरवनन्दन ॥

ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān । kariṣyāmaḥ priyaṁ sarvaṁ tava kauravanandana ॥

एतदाज्ञाय वचनं सर्वांस्तानब्रवीत्तदा । जीवितं रक्षत नृपाः शासनं गृह्यतामिति ॥

etad ājñāya vacanaṁ sarvāṁs tān abravīt tadā । jīvitaṁ rakṣata nr̥pāḥ śāsanaṁ gr̥hyatām iti ॥