Adhyāya 68

वैशंपायन उवाच । सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी । उत्तरा न्यपतद्भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saivaṁ vilapya karuṇaṁ sonmādeva tapasvinī । uttarā nyapatad bhūmau kr̥paṇā putragr̥ddhinī ॥

तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतबन्धुपरिच्छदाम् । चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥

tāṁ tu dr̥ṣṭvā nipatitāṁ hatabandhuparicchadām । cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāś ca bharatastriyaḥ ॥

मुहूर्तमिव तद्राजन्पाण्डवानां निवेशनम् । अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वरनिनादितम् ॥

muhūrtam iva tad rājan pāṇḍavānāṁ niveśanam । aprekṣaṇīyam abhavad ārtasvaranināditam ॥

सा मुहूर्तं च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता । कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत्तदा ॥

sā muhūrtaṁ ca rājendra putraśokābhipīḍitā । kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tv abhavat tadā ॥

प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ । अङ्कमारोप्य तं पुत्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥

pratilabhya tu sā saṁjñām uttarā bharatarṣabha । aṅkam āropya taṁ putram idaṁ vacanam abravīt ॥

धर्मज्ञस्य सुतः संस्त्वमधर्ममवबुध्यसे । यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम् ॥

dharmajñasya sutaḥ saṁs tvam adharmam avabudhyase । yas tvaṁ vr̥ṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam ॥

पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं तव । दुर्मरं प्राणिनां वीर काले प्राप्ते कथंचन ॥

putra gatvā mama vaco brūyās tvaṁ pitaraṁ tava । durmaraṁ prāṇināṁ vīra kāle prāpte kathaṁ cana ॥

याहं त्वया विहीनाद्य पत्या पुत्रेण चैव ह । मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिरकिंचना ॥

yāhaṁ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha । martavye sati jīvāmi hatasvastir akiṁcanā ॥

अथ वा धर्मराज्ञाहमनुज्ञाता महाभुज । भक्षयिष्ये विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम् ॥

atha vā dharmarājñāham anujñātā mahābhuja । bhakṣayiṣye viṣaṁ tīkṣṇaṁ pravekṣye vā hutāśanam ॥

अथ वा दुर्मरं तात यदिदं मे सहस्रधा । पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते ॥

atha vā durmaraṁ tāta yad idaṁ me sahasradhā । patiputravihīnāyā hr̥dayaṁ na vidīryate ॥

उत्तिष्ठ पुत्र पश्येमां दुःखितां प्रपितामहीम् । आर्तामुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे ॥

uttiṣṭha putra paśyemāṁ duḥkhitāṁ prapitāmahīm । ārtām upaplutāṁ dīnāṁ nimagnāṁ śokasāgare ॥

आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम् । मां च पश्य सुदुःखार्तां व्याधविद्धां मृगीमिव ॥

āryāṁ ca paśya pāñcālīṁ sātvatīṁ ca tapasvinīm । māṁ ca paśya suduḥkhārtāṁ vyādhaviddhāṁ mr̥gīm iva ॥

उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः । पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणम् ॥

uttiṣṭha paśya vadanaṁ lokanāthasya dhīmataḥ । puṇḍarīkapalāśākṣaṁ pureva capalekṣaṇam ॥

एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः । उत्तरां ताः स्त्रियः सर्वाः पुनरुत्थापयन्त्युत ॥

evaṁ vipralapantīṁ tu dr̥ṣṭvā nipatitāṁ punaḥ । uttarāṁ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punar utthāpayanty uta ॥

उत्थाय तु पुनर्धैर्यात्तदा मत्स्यपतेः सुता । प्राञ्जलिः पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत् ॥

utthāya tu punar dhairyāt tadā matsyapateḥ sutā । prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṁ bhūmāv evābhyavādayat ॥

श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः । उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं संजहार तत् ॥

śrutvā sa tasyā vipulaṁ vilāpaṁ puruṣarṣabhaḥ । upaspr̥śya tataḥ kr̥ṣṇo brahmāstraṁ saṁjahāra tat ॥

प्रतिजज्ञे च दाशार्हस्तस्य जीवितमच्युतः । अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयञ्जगत् ॥

pratijajñe ca dāśārhas tasya jīvitam acyutaḥ । abravīc ca viśuddhātmā sarvaṁ viśrāvayañ jagat ॥

न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्भविष्यति । एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥

na bravīmy uttare mithyā satyam etad bhaviṣyati । eṣa saṁjīvayāmy enaṁ paśyatāṁ sarvadehinām ॥

नोक्तपूर्वं मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन । न च युद्धे परावृत्तस्तथा संजीवतामयम् ॥

noktapūrvaṁ mayā mithyā svaireṣv api kadā cana । na ca yuddhe parāvr̥ttas tathā saṁjīvatām ayam ॥

यथा मे दयितो धर्मो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा ॥

yathā me dayito dharmo brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ । abhimanyoḥ suto jāto mr̥to jīvatv ayaṁ tathā ॥

यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदाचन । विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः ॥

yathāhaṁ nābhijānāmi vijayena kadā cana । virodhaṁ tena satyena mr̥to jīvatv ayaṁ śiśuḥ ॥

यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ । तथा मृतः शिशुरयं जीवतामभिमन्युजः ॥

yathā satyaṁ ca dharmaś ca mayi nityaṁ pratiṣṭhitau । tathā mr̥taḥ śiśur ayaṁ jīvatām abhimanyujaḥ ॥

यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहतौ मया । तेन सत्येन बालोऽयं पुनरुज्जीवतामिह ॥

yathā kaṁsaś ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā । tena satyena bālo ’yaṁ punar ujjīvatām iha ॥

इत्युक्तो वासुदेवेन स बालो भरतर्षभ । शनैः शनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः ॥

ity ukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha । śanaiḥ śanair mahārāja prāspandata sacetanaḥ ॥