Adhyāya 60

वैशंपायन उवाच । कथयन्नेव तु तदा वासुदेवः प्रतापवान् । महाभारतयुद्धं तत्कथान्ते पितुरग्रतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kathayann eva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān । mahābhāratayuddhaṁ tat kathānte pitur agrataḥ ॥

अभिमन्योर्वधं वीरः सोऽत्यक्रामत भारत । अप्रियं वसुदेवस्य मा भूदिति महामनाः ॥

abhimanyor vadhaṁ vīraḥ so ’tyakrāmata bhārata । apriyaṁ vasudevasya mā bhūd iti mahāmanāḥ ॥

मा दौहित्रवधं श्रुत्वा वसुदेवो महात्ययम् । दुःखशोकाभिसंतप्तो भवेदिति महामतिः ॥

mā dauhitravadhaṁ śrutvā vasudevo mahātyayam । duḥkhaśokābhisaṁtapto bhaved iti mahāmatiḥ ॥

सुभद्रा तु तमुत्क्रान्तमात्मजस्य वधं रणे । आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधमित्यपतद्भुवि ॥

subhadrā tu tam utkrāntam ātmajasya vadhaṁ raṇe । ācakṣva kr̥ṣṇa saubhadravadham ity apatad bhuvi ॥

तामपश्यन्निपतितां वसुदेवः क्षितौ तदा । दृष्ट्वैव च पपातोर्व्यां सोऽपि दुःखेन मूर्छितः ॥

tām apaśyan nipatitāṁ vasudevaḥ kṣitau tadā । dr̥ṣṭvaiva ca papātorvyāṁ so ’pi duḥkhena mūrchitaḥ ॥

ततः स दौहित्रवधाद्दुःखशोकसमन्वितः । वसुदेवो महाराज कृष्णं वाक्यमथाब्रवीत् ॥

tataḥ sa dauhitravadhād duḥkhaśokasamanvitaḥ । vasudevo mahārāja kr̥ṣṇaṁ vākyam athābravīt ॥

ननु त्वं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग्भुवि विश्रुतः । यद्दौहित्रवधं मेऽद्य न ख्यापयसि शत्रुहन् ॥

nanu tvaṁ puṇḍarīkākṣa satyavāg bhuvi viśrutaḥ । yad dauhitravadhaṁ me ’dya na khyāpayasi śatruhan ॥

तद्भागिनेयनिधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे विभो । सदृशाक्षस्तव कथं शत्रुभिर्निहतो रणे ॥

tad bhāgineyanidhanaṁ tattvenācakṣva me vibho । sadr̥śākṣas tava kathaṁ śatrubhir nihato raṇe ॥

दुर्मरं बत वार्ष्णेय कालेऽप्राप्ते नृभिः सदा । यत्र मे हृदयं दुःखाच्छतधा न विदीर्यते ॥

durmaraṁ bata vārṣṇeya kāle ’prāpte nr̥bhiḥ sadā । yatra me hr̥dayaṁ duḥkhāc chatadhā na vidīryate ॥

किमब्रवीत्त्वा संग्रामे सुभद्रां मातरं प्रति । मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्षः प्रियो मम ॥

kim abravīt tvā saṁgrāme subhadrāṁ mātaraṁ prati । māṁ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama ॥

आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच्चिन्न निहतः परैः । कच्चिन्मुखं न गोविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम् ॥

āhavaṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā kaccin na nihataḥ paraiḥ । kaccin mukhaṁ na govinda tenājau vikr̥taṁ kr̥tam ॥

स हि कृष्ण महातेजाः श्लाघन्निव ममाग्रतः । बालभावेन विजयमात्मनोऽकथयत्प्रभुः ॥

sa hi kr̥ṣṇa mahātejāḥ ślāghann iva mamāgrataḥ । bālabhāvena vijayam ātmano ’kathayat prabhuḥ ॥

कच्चिन्न विकृतो बालो द्रोणकर्णकृपादिभिः । धरण्यां निहतः शेते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥

kaccin na vikr̥to bālo droṇakarṇakr̥pādibhiḥ । dharaṇyāṁ nihataḥ śete tan mamācakṣva keśava ॥

स हि द्रोणं च भीष्मं च कर्णं च रथिनां वरम् । स्पर्धते स्म रणे नित्यं दुहितुः पुत्रको मम ॥

sa hi droṇaṁ ca bhīṣmaṁ ca karṇaṁ ca rathināṁ varam । spardhate sma raṇe nityaṁ duhituḥ putrako mama ॥

एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम् । पितरं दुःखिततरो गोविन्दो वाक्यमब्रवीत् ॥

evaṁvidhaṁ bahu tadā vilapantaṁ suduḥkhitam । pitaraṁ duḥkhitataro govindo vākyam abravīt ॥

न तेन विकृतं वक्त्रं कृतं संग्राममूर्धनि । न पृष्ठतः कृतश्चापि संग्रामस्तेन दुस्तरः ॥

na tena vikr̥taṁ vaktraṁ kr̥taṁ saṁgrāmamūrdhani । na pr̥ṣṭhataḥ kr̥taś cāpi saṁgrāmas tena dustaraḥ ॥

निहत्य पृथिवीपालान्सहस्रशतसंघशः । खेदितो द्रोणकर्णाभ्यां दौःशासनिवशं गतः ॥

nihatya pr̥thivīpālān sahasraśatasaṁghaśaḥ । khedito droṇakarṇābhyāṁ dauḥśāsanivaśaṁ gataḥ ॥

एको ह्येकेन सततं युध्यमानो यदि प्रभो । न स शक्येत संग्रामे निहन्तुमपि वज्रिणा ॥

eko hy ekena satataṁ yudhyamāno yadi prabho । na sa śakyeta saṁgrāme nihantum api vajriṇā ॥

समाहूते तु संग्रामे पार्थे संशप्तकैस्तदा । पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स द्रोणादिभिराहवे ॥

samāhūte tu saṁgrāme pārthe saṁśaptakais tadā । paryavāryata saṁkruddhaiḥ sa droṇādibhir āhave ॥

ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे पितुः । दौहित्रस्तव वार्ष्णेय दौःशासनिवशं गतः ॥

tataḥ śatrukṣayaṁ kr̥tvā sumahāntaṁ raṇe pituḥ । dauhitras tava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṁ gataḥ ॥

नूनं च स गतः स्वर्गं जहि शोकं महामते । न हि व्यसनमासाद्य सीदन्ते सन्नराः क्वचित् ॥

nūnaṁ ca sa gataḥ svargaṁ jahi śokaṁ mahāmate । na hi vyasanam āsādya sīdante sannarāḥ kva cit ॥

द्रोणकर्णप्रभृतयो येन प्रतिसमासिताः । रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद्दिवम् ॥

droṇakarṇaprabhr̥tayo yena pratisamāsitāḥ । raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṁ nāpnuyād divam ॥

स शोकं जहि दुर्धर्ष मा च मन्युवशं गमः । शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः ॥

sa śokaṁ jahi durdharṣa mā ca manyuvaśaṁ gamaḥ । śastrapūtāṁ hi sa gatiṁ gataḥ parapuraṁjayaḥ ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे सुभद्रेयं स्वसा मम । दुःखार्ताथो पृथां प्राप्य कुररीव ननाद ह ॥

tasmiṁs tu nihate vīre subhadreyaṁ svasā mama । duḥkhārtātho pr̥thāṁ prāpya kurarīva nanāda ha ॥

द्रौपदीं च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता । आर्ये क्व दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥

draupadīṁ ca samāsādya paryapr̥cchata duḥkhitā । ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭum icchāmi tān aham ॥

अस्यास्तु वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः कुरुयोषितः । भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत् ॥

asyās tu vacanaṁ śrutvā sarvās tāḥ kuruyoṣitaḥ । bhujābhyāṁ parigr̥hyaināṁ cukruśuḥ paramārtavat ॥

उत्तरां चाब्रवीद्भद्रा भद्रे भर्ता क्व ते गतः । क्षिप्रमागमनं मह्यं तस्मै त्वं वेदयस्व ह ॥

uttarāṁ cābravīd bhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ । kṣipram āgamanaṁ mahyaṁ tasmai tvaṁ vedayasva ha ॥

ननु नाम स वैराटि श्रुत्वा मम गिरं पुरा । भवनान्निष्पतत्याशु कस्मान्नाभ्येति ते पतिः ॥

nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṁ purā । bhavanān niṣpataty āśu kasmān nābhyeti te patiḥ ॥

अभिमन्यो कुशलिनो मातुलास्ते महारथाः । कुशलं चाब्रुवन्सर्वे त्वां युयुत्सुमिहागतम् ॥

abhimanyo kuśalino mātulās te mahārathāḥ । kuśalaṁ cābruvan sarve tvāṁ yuyutsum ihāgatam ॥

आचक्ष्व मेऽद्य संग्रामं यथापूर्वमरिंदम । कस्मादेव विलपतीं नाद्येह प्रतिभाषसे ॥

ācakṣva me ’dya saṁgrāmaṁ yathāpūrvam ariṁdama । kasmād eva vilapatīṁ nādyeha pratibhāṣase ॥

एवमादि तु वार्ष्णेय्यास्तदस्याः परिदेवितम् । श्रुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥

evamādi tu vārṣṇeyyās tad asyāḥ paridevitam । śrutvā pr̥thā suduḥkhārtā śanair vākyam athābravīt ॥

सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे । पित्रा च पालितो बालः स हतः कालधर्मणा ॥

subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe । pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā ॥

ईदृशो मर्त्यधर्मोऽयं मा शुचो यदुनन्दिनि । पुत्रो हि तव दुर्धर्षः संप्राप्तः परमां गतिम् ॥

īdr̥śo martyadharmo ’yaṁ mā śuco yadunandini । putro hi tava durdharṣaḥ saṁprāptaḥ paramāṁ gatim ॥

कुले महति जातासि क्षत्रियाणां महात्मनाम् । मा शुचश्चपलाक्षं त्वं पुण्डरीकनिभेक्षणे ॥

kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṁ mahātmanām । mā śucaś capalākṣaṁ tvaṁ puṇḍarīkanibhekṣaṇe ॥

उत्तरां त्वमवेक्षस्व गर्भिणीं मा शुचः शुभे । पुत्रमेषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी ॥

uttarāṁ tvam avekṣasva garbhiṇīṁ mā śucaḥ śubhe । putram eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī ॥

एवमाश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलोद्वह । विहाय शोकं दुर्धर्षं श्राद्धमस्य ह्यकल्पयत् ॥

evam āśvāsayitvaināṁ kuntī yadukulodvaha । vihāya śokaṁ durdharṣaṁ śrāddham asya hy akalpayat ॥

समनुज्ञाप्य धर्मज्ञा राजानं भीममेव च । यमौ यमोपमौ चैव ददौ दानान्यनेकशः ॥

samanujñāpya dharmajñā rājānaṁ bhīmam eva ca । yamau yamopamau caiva dadau dānāny anekaśaḥ ॥

ततः प्रदाय बह्वीर्गा ब्राह्मणेभ्यो यदूद्वह । समहृष्यत वार्ष्णेयी वैराटीं चाब्रवीदिदम् ॥

tataḥ pradāya bahvīr gā brāhmaṇebhyo yadūdvaha । samahr̥ṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṁ cābravīd idam ॥

वैराटि नेह संतापस्त्वया कार्यो यशस्विनि । भर्तारं प्रति सुश्रोणि गर्भस्थं रक्ष मे शिशुम् ॥

vairāṭi neha saṁtāpas tvayā kāryo yaśasvini । bhartāraṁ prati suśroṇi garbhasthaṁ rakṣa me śiśum ॥

एवमुक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते । तामनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम् ॥

evam uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute । tām anujñāpya caivemāṁ subhadrāṁ samupānayam ॥

एवं स निधनं प्राप्तो दौहित्रस्तव माधव । संतापं जहि दुर्धर्ष मा च शोके मनः कृथाः ॥

evaṁ sa nidhanaṁ prāpto dauhitras tava mādhava । saṁtāpaṁ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥