Adhyāya 59

वसुदेव उवाच । श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय संग्रामं परमाद्भुतम् । नराणां वदतां पुत्र कथोद्घातेषु नित्यशः ॥

vasudeva uvāca । śrutavān asmi vārṣṇeya saṁgrāmaṁ paramādbhutam । narāṇāṁ vadatāṁ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ ॥

त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुज । तस्मात्प्रब्रूहि संग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ ॥

tvaṁ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaś ca mahābhuja । tasmāt prabrūhi saṁgrāmaṁ yāthātathyena me ’nagha ॥

यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम् । भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम् ॥

yathā tad abhavad yuddhaṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām । bhīṣmakarṇakr̥padroṇaśalyādibhir anuttamam ॥

अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः । नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम् ॥

anyeṣāṁ kṣatriyāṇāṁ ca kr̥tāstrāṇām anekaśaḥ । nānāveṣākr̥timatāṁ nānādeśanivāsinām ॥

इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदन्तिके । शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा ॥

ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātus tadantike । śaśaṁsa kuruvīrāṇāṁ saṁgrāme nidhanaṁ yathā ॥

वासुदेव उवाच । अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् । बहुलत्वान्न संख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि ॥

vāsudeva uvāca । atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṁ mahātmanām । bahulatvān na saṁkhyātuṁ śakyāny abdaśatair api ॥

प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु । कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते ॥

prādhānyatas tu gadataḥ samāsenaiva me śr̥ṇu । karmāṇi pr̥thivīśānāṁ yathāvad amaradyute ॥

भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः । कौरव्यः कौरवेयाणां देवानामिव वासवः ॥

bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśacamūpatiḥ । kauravyaḥ kauraveyāṇāṁ devānām iva vāsavaḥ ॥

शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः । बभूव रक्षितो धीमान्धीमता सव्यसाचिना ॥

śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṁ netā saptacamūpatiḥ । babhūva rakṣito dhīmān dhīmatā savyasācinā ॥

तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम् । कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम् ॥

teṣāṁ tad abhavad yuddhaṁ daśāhāni mahātmanām । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca sumahad romaharṣaṇam ॥

ततः शिखण्डी गाङ्गेयमयुध्यन्तं महाहवे । जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना ॥

tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṁ mahāhave । jaghāna bahubhir bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā ॥

अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः । अयनं दक्षिणं हित्वा संप्राप्ते चोत्तरायणे ॥

akarot sa tataḥ kālaṁ śaratalpagato muniḥ । ayanaṁ dakṣiṇaṁ hitvā saṁprāpte cottarāyaṇe ॥

ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषां वरः । प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव ॥

tataḥ senāpatir abhūd droṇo ’straviduṣāṁ varaḥ । pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapater iva ॥

अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः । संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपवृषादिभिः ॥

akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir navabhir dvijasattamaḥ । saṁvr̥taḥ samaraślāghī guptaḥ kr̥pavr̥ṣādibhiḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित् । गुप्तो भीमेन तेजस्वी मित्रेण वरुणो यथा ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tv abhūn netā pāṇḍavānāṁ mahāstravit । gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā ॥

पञ्चसेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः । पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत् ॥

pañcasenāparivr̥to droṇaprepsur mahāmanāḥ । pitur nikārān saṁsmr̥tya raṇe karmākaron mahat ॥

तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसंगरे । नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः ॥

tasmiṁs te pr̥thivīpālā droṇapārṣatasaṁgare । nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṁ gatāḥ ॥

दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम् । ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः ॥

dināni pañca tad yuddham abhūt paramadāruṇam । tato droṇaḥ pariśrānto dhr̥ṣṭadyumnavaśaṁ gataḥ ॥

ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले । अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे ॥

tataḥ senāpatir abhūt karṇo dauryodhane bale । akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir vr̥taḥ pañcabhir āhave ॥

तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः । हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः ॥

tisras tu pāṇḍuputrāṇāṁ camvo bībhatsupālitāḥ । hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ ॥

ततः पार्थं समासाद्य पतंग इव पावकम् । पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणे ॥

tataḥ pārthaṁ samāsādya pataṁga iva pāvakam । pañcatvam agamat sautir dvitīye ’hani dāruṇe ॥

हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन् ॥

hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ । akṣauhiṇībhis tisr̥bhir madreśaṁ paryavārayan ॥

हतवाहनभूयिष्ठाः पाण्डवास्तु युधिष्ठिरम् । अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन् ॥

hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavās tu yudhiṣṭhiram । akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan ॥

अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः । तस्मिंस्तथार्धदिवसे कर्म कृत्वा सुदुष्करम् ॥

avadhīn madrarājānaṁ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । tasmiṁs tathārdhadivase karma kr̥tvā suduṣkaram ॥

हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः । आहर्तारं कलेस्तस्य जघानामितविक्रमः ॥

hate śalye tu śakuniṁ sahadevo mahāmanāḥ । āhartāraṁ kales tasya jaghānāmitavikramaḥ ॥

निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः । अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः ॥

nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ । apākrāmad gadāpāṇir hatabhūyiṣṭhasainikaḥ ॥

तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान् । ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम् ॥

tam anvadhāvat saṁkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān । hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṁ dadarśa tam ॥

ततः शिष्टेन सैन्येन समन्तात्परिवार्य तम् । उपोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः ॥

tataḥ śiṣṭena sainyena samantāt parivārya tam । upopaviviśur hr̥ṣṭā hradasthaṁ pañca pāṇḍavāḥ ॥

विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः । उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः ॥

vigāhya salilaṁ tv āśu vāgbāṇair bhr̥śavikṣataḥ । utthāya sa gadāpāṇir yuddhāya samupasthitaḥ ॥

ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महामृधे । भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम् ॥

tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmr̥dhe । bhīmasenena vikramya paśyatāṁ pr̥thivīkṣitām ॥

ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं संसुप्तं शिबिरे निशि । निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता ॥

tatas tat pāṇḍavaṁ sainyaṁ saṁsuptaṁ śibire niśi । nihataṁ droṇaputreṇa pitur vadham amr̥ṣyatā ॥

हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह । युयुधानद्वितीयेन पञ्च शिष्टाः स्म पाण्डवाः ॥

hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha । yuyudhānadvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ ॥

सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत । युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात् ॥

sahaiva kr̥pabhojābhyāṁ drauṇir yuddhād amucyata । yuyutsuś cāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṁśrayāt ॥

निहते कौरवेन्द्रे च सानुबन्धे सुयोधने । विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ ॥

nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane । viduraḥ saṁjayaś caiva dharmarājam upasthitau ॥

एवं तदभवद्युद्धमहान्यष्टादश प्रभो । यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन् ॥

evaṁ tad abhavad yuddham ahāny aṣṭādaśa prabho । yatra te pr̥thivīpālā nihatāḥ svargam āvasan ॥

वैशंपायन उवाच । शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम् । दुःखहर्षपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇvatāṁ tu mahārāja kathāṁ tāṁ romaharṣaṇīm । duḥkhaharṣaparikleśā vr̥ṣṇīnām abhavaṁs tadā ॥