Adhyāya 54

उत्तङ्क उवाच । अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन । नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः ॥

uttaṅka uvāca । abhijānāmi jagataḥ kartāraṁ tvāṁ janārdana । nūnaṁ bhavatprasādo ’yam iti me nāsti saṁśayaḥ ॥

चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत । विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप ॥

cittaṁ ca suprasannaṁ me tvadbhāvagatam acyuta । vinivr̥ttaś ca me kopa iti viddhi paraṁtapa ॥

यदि त्वनुग्रहं कंचित्त्वत्तोऽर्होऽहं जनार्दन । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं तन्निदर्शय ॥

yadi tv anugrahaṁ kaṁ cit tvatto ’rho ’haṁ janārdana । draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṁ tan nidarśaya ॥

वैशंपायन उवाच । ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः । शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ sa tasmai prītātmā darśayām āsa tad vapuḥ । śāśvataṁ vaiṣṇavaṁ dhīmān dadr̥śe yad dhanaṁjayaḥ ॥

स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम् । विस्मयं च ययौ विप्रस्तद्दृष्ट्वा रूपमैश्वरम् ॥

sa dadarśa mahātmānaṁ viśvarūpaṁ mahābhujam । vismayaṁ ca yayau vipras tad dr̥ṣṭvā rūpam aiśvaram ॥

उत्तङ्क उवाच । विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु यस्य ते रूपमीदृशम् । पद्भ्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः ॥

uttaṅka uvāca । viśvakarman namas te ’stu yasya te rūpam īdr̥śam । padbhyāṁ te pr̥thivī vyāptā śirasā cāvr̥taṁ nabhaḥ ॥

द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तदावृतम् । भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत ॥

dyāvāpr̥thivyor yan madhyaṁ jaṭhareṇa tad āvr̥tam । bhujābhyām āvr̥tāś cāśās tvam idaṁ sarvam acyuta ॥

संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् । पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम् ॥

saṁharasva punar deva rūpam akṣayyam uttamam । punas tvāṁ svena rūpeṇa draṣṭum icchāmi śāśvatam ॥

वैशंपायन उवाच । तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय । वरं वृणीष्वेति तदा तमुत्तङ्कोऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam uvāca prasannātmā govindo janamejaya । varaṁ vr̥ṇīṣveti tadā tam uttaṅko ’bravīd idam ॥

पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते । यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम् ॥

paryāpta eṣa evādya varas tvatto mahādyute । yat te rūpam idaṁ kr̥ṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam ॥

तमब्रवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय । अवश्यमेतत्कर्तव्यममोघं दर्शनं मम ॥

tam abravīt punaḥ kr̥ṣṇo mā tvam atra vicāraya । avaśyam etat kartavyam amoghaṁ darśanaṁ mama ॥

उत्तङ्क उवाच । अवश्यकरणीयं वै यद्येतन्मन्यसे विभो । तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम् ॥

uttaṅka uvāca । avaśyakaraṇīyaṁ vai yady etan manyase vibho । toyam icchāmi yatreṣṭaṁ maruṣv etad dhi durlabham ॥

वैशंपायन उवाच । ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोत्तङ्कमीश्वरः । एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ saṁhr̥tya tat tejaḥ provācottaṅkam īśvaraḥ । eṣṭavye sati cintyo ’ham ity uktvā dvārakāṁ yayau ॥

ततः कदाचिद्भगवानुत्तङ्कस्तोयकाङ्क्षया । तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम् ॥

tataḥ kadā cid bhagavān uttaṅkas toyakāṅkṣayā । tr̥ṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam ॥

ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम् । अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम् ॥

tato digvāsasaṁ dhīmān mātaṅgaṁ malapaṅkinam । apaśyata marau tasmiñ śvayūthaparivāritam ॥

भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम् । तस्याधः स्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः ॥

bhīṣaṇaṁ baddhanistriṁśaṁ bāṇakārmukadhāriṇam । tasyādhaḥ srotaso ’paśyad vāri bhūri dvijottamaḥ ॥

स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव । एह्युत्तङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह । कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाहतम् ॥

smarann eva ca taṁ prāha mātaṅgaḥ prahasann iva । ehy uttaṅka pratīcchasva matto vāri bhr̥gūdvaha । kr̥pā hi me sumahatī tvāṁ dr̥ṣṭvā tr̥ṭsamāhatam ॥

इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दत । चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम् ॥

ity uktas tena sa munis tat toyaṁ nābhyanandata । cikṣepa ca sa taṁ dhīmān vāgbhir ugrābhir acyutam ॥

पुनः पुनश्च मातङ्गः पिबस्वेति तमब्रवीत् । न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना ॥

punaḥ punaś ca mātaṅgaḥ pibasveti tam abravīt । na cāpibat sa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā ॥

स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना । श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत ॥

sa tathā niścayāt tena pratyākhyāto mahātmanā । śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata ॥

उत्तङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः । मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना ॥

uttaṅkas taṁ tathā dr̥ṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ । mene pralabdham ātmānaṁ kr̥ṣṇenāmitraghātinā ॥

अथ तेनैव मार्गेण शङ्खचक्रगदाधरः । आजगाम महाबाहुरुत्तङ्कश्चैनमब्रवीत् ॥

atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ । ājagāma mahābāhur uttaṅkaś cainam abravīt ॥

न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम । सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो ॥

na yuktaṁ tādr̥śaṁ dātuṁ tvayā puruṣasattama । salilaṁ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho ॥

इत्युक्तवचनं धीमान्महाबुद्धिर्जनार्दनः । उत्तङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥

ity uktavacanaṁ dhīmān mahābuddhir janārdanaḥ । uttaṅkaṁ ślakṣṇayā vācā sāntvayann idam abravīt ॥

यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं वृतेन वै । तादृशं खलु मे दत्तं त्वं तु तन्नावबुध्यसे ॥

yādr̥śeneha rūpeṇa yogyaṁ dātuṁ vr̥tena vai । tādr̥śaṁ khalu me dattaṁ tvaṁ tu tan nāvabudhyase ॥

मया त्वदर्थमुक्तो हि वज्रपाणिः पुरंदरः । उत्तङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः ॥

mayā tvadartham ukto hi vajrapāṇiḥ puraṁdaraḥ । uttaṅkāyāmr̥taṁ dehi toyarūpam iti prabhuḥ ॥

स मामुवाच देवेन्द्रो न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत् । अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन ॥

sa mām uvāca devendro na martyo ’martyatāṁ vrajet । anyam asmai varaṁ dehīty asakr̥d bhr̥gunandana ॥

अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः । स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत् ॥

amr̥taṁ deyam ity eva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ । sa māṁ prasādya devendraḥ punar evedam abravīt ॥

यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महाद्युते । भूत्वामृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने ॥

yadi deyam avaśyaṁ vai mātaṅgo ’haṁ mahādyute । bhūtvāmr̥taṁ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane ॥

यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै । प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवायामृतं प्रभो । प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन न दद्यामिति भार्गव ॥

yady evaṁ pratigr̥hṇāti bhārgavo ’mr̥tam adya vai । pradātum eṣa gacchāmi bhārgavāyāmr̥taṁ prabho । pratyākhyātas tv ahaṁ tena na dadyām iti bhārgava ॥

स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः । उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत् । चण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः ॥

sa tathā samayaṁ kr̥tvā tena rūpeṇa vāsavaḥ । upasthitas tvayā cāpi pratyākhyāto ’mr̥taṁ dadat । caṇḍālarūpī bhagavān sumahāṁs te vyatikramaḥ ॥

यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम् । तोयेप्सां तव दुर्धर्ष करिष्ये सफलामहम् ॥

yat tu śakyaṁ mayā kartuṁ bhūya eva tavepsitam । toyepsāṁ tava durdharṣa kariṣye saphalām aham ॥

येष्वहःसु तव ब्रह्मन्सलिलेच्छा भविष्यति । तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः ॥

yeṣv ahaḥsu tava brahman salilecchā bhaviṣyati । tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ ॥

रसवच्च प्रदास्यन्ति ते तोयं भृगुनन्दन । उत्तङ्कमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते ॥

rasavac ca pradāsyanti te toyaṁ bhr̥gunandana । uttaṅkameghā ity uktāḥ khyātiṁ yāsyanti cāpi te ॥

इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह । अद्याप्युत्तङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत ॥

ity uktaḥ prītimān vipraḥ kr̥ṣṇena sa babhūva ha । adyāpy uttaṅkameghāś ca marau varṣanti bhārata ॥