Adhyāya 5

युधिष्ठिर उवाच । कथंवीर्यः समभवत्स राजा वदतां वरः । कथं च जातरूपेण समयुज्यत स द्विज ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁvīryaḥ samabhavat sa rājā vadatāṁ varaḥ । kathaṁ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija ॥

क्व च तत्सांप्रतं द्रव्यं भगवन्नवतिष्ठते । कथं च शक्यमस्माभिस्तदवाप्तुं तपोधन ॥

kva ca tat sāṁprataṁ dravyaṁ bhagavann avatiṣṭhate । kathaṁ ca śakyam asmābhis tad avāptuṁ tapodhana ॥

व्यास उवाच । असुराश्चैव देवाश्च दक्षस्यासन्प्रजापतेः । अपत्यं बहुलं तात तेऽस्पर्धन्त परस्परम् ॥

vyāsa uvāca । asurāś caiva devāś ca dakṣasyāsan prajāpateḥ । apatyaṁ bahulaṁ tāta te ’spardhanta parasparam ॥

तथैवाङ्गिरसः पुत्रौ व्रततुल्यौ बभूवतुः । बृहस्पतिर्बृहत्तेजाः संवर्तश्च तपोधनः ॥

tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ । br̥haspatir br̥hattejāḥ saṁvartaś ca tapodhanaḥ ॥

तावपि स्पर्धिनौ राजन्पृथगास्तां परस्परम् । बृहस्पतिश्च संवर्तं बाधते स्म पुनः पुनः ॥

tāv api spardhinau rājan pr̥thag āstāṁ parasparam । br̥haspatiś ca saṁvartaṁ bādhate sma punaḥ punaḥ ॥

स बाध्यमानः सततं भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत । अर्थानुत्सृज्य दिग्वासा वनवासमरोचयत् ॥

sa bādhyamānaḥ satataṁ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata । arthān utsr̥jya digvāsā vanavāsam arocayat ॥

वासवोऽप्यसुरान्सर्वान्निर्जित्य च निहत्य च । इन्द्रत्वं प्राप्य लोकेषु ततो वव्रे पुरोहितम् । पुत्रमङ्गिरसो ज्येष्ठं विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम् ॥

vāsavo ’py asurān sarvān nirjitya ca nihatya ca । indratvaṁ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam । putram aṅgiraso jyeṣṭhaṁ vipraśreṣṭhaṁ br̥haspatim ॥

याज्यस्त्वङ्गिरसः पूर्वमासीद्राजा करंधमः । वीर्येणाप्रतिमो लोके वृत्तेन च बलेन च । शतक्रतुरिवौजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः ॥

yājyas tv aṅgirasaḥ pūrvam āsīd rājā karaṁdhamaḥ । vīryeṇāpratimo loke vr̥ttena ca balena ca । śatakratur ivaujasvī dharmātmā saṁśitavrataḥ ॥

वाहनं यस्य योधाश्च द्रव्याणि विविधानि च । ध्यानादेवाभवद्राजन्मुखवातेन सर्वशः ॥

vāhanaṁ yasya yodhāś ca dravyāṇi vividhāni ca । dhyānād evābhavad rājan mukhavātena sarvaśaḥ ॥

स गुणैः पार्थिवान्सर्वान्वशे चक्रे नराधिपः । संजीव्य कालमिष्टं च सशरीरो दिवं गतः ॥

sa guṇaiḥ pārthivān sarvān vaśe cakre narādhipaḥ । saṁjīvya kālam iṣṭaṁ ca saśarīro divaṁ gataḥ ॥

बभूव तस्य पुत्रस्तु ययातिरिव धर्मवित् । अविक्षिन्नाम शत्रुक्षित्स वशे कृतवान्महीम् । विक्रमेण गुणैश्चैव पितेवासीत्स पार्थिवः ॥

babhūva tasya putras tu yayātir iva dharmavit । avikṣin nāma śatrukṣit sa vaśe kr̥tavān mahīm । vikrameṇa guṇaiś caiva pitevāsīt sa pārthivaḥ ॥

तस्य वासवतुल्योऽभून्मरुत्तो नाम वीर्यवान् । पुत्रस्तमनुरक्ताभूत्पृथिवी सागराम्बरा ॥

tasya vāsavatulyo ’bhūn marutto nāma vīryavān । putras tam anuraktābhūt pr̥thivī sāgarāmbarā ॥

स्पर्धते सततं स स्म देवराजेन पार्थिवः । वासवोऽपि मरुत्तेन स्पर्धते पाण्डुनन्दन ॥

spardhate satataṁ sa sma devarājena pārthivaḥ । vāsavo ’pi maruttena spardhate pāṇḍunandana ॥

शुचिः स गुणवानासीन्मरुत्तः पृथिवीपतिः । यतमानोऽपि यं शक्रो न विशेषयति स्म ह ॥

śuciḥ sa guṇavān āsīn maruttaḥ pr̥thivīpatiḥ । yatamāno ’pi yaṁ śakro na viśeṣayati sma ha ॥

सोऽशक्नुवन्विशेषाय समाहूय बृहस्पतिम् । उवाचेदं वचो देवैः सहितो हरिवाहनः ॥

so ’śaknuvan viśeṣāya samāhūya br̥haspatim । uvācedaṁ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ ॥

बृहस्पते मरुत्तस्य मा स्म कार्षीः कथंचन । दैवं कर्माथ वा पित्र्यं कर्तासि मम चेत्प्रियम् ॥

br̥haspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṁ cana । daivaṁ karmātha vā pitryaṁ kartāsi mama cet priyam ॥

अहं हि त्रिषु लोकेषु सुराणां च बृहस्पते । इन्द्रत्वं प्राप्तवानेको मरुत्तस्तु महीपतिः ॥

ahaṁ hi triṣu lokeṣu surāṇāṁ ca br̥haspate । indratvaṁ prāptavān eko maruttas tu mahīpatiḥ ॥

कथं ह्यमर्त्यं ब्रह्मंस्त्वं याजयित्वा सुराधिपम् । याजयेर्मृत्युसंयुक्तं मरुत्तमविशङ्कया ॥

kathaṁ hy amartyaṁ brahmaṁs tvaṁ yājayitvā surādhipam । yājayer mr̥tyusaṁyuktaṁ maruttam aviśaṅkayā ॥

मां वा वृणीष्व भद्रं ते मरुत्तं वा महीपतिम् । परित्यज्य मरुत्तं वा यथाजोषं भजस्व माम् ॥

māṁ vā vr̥ṇīṣva bhadraṁ te maruttaṁ vā mahīpatim । parityajya maruttaṁ vā yathājoṣaṁ bhajasva mām ॥

एवमुक्तः स कौरव्य देवराज्ञा बृहस्पतिः । मुहूर्तमिव संचिन्त्य देवराजानमब्रवीत् ॥

evam uktaḥ sa kauravya devarājñā br̥haspatiḥ । muhūrtam iva saṁcintya devarājānam abravīt ॥

त्वं भूतानामधिपतिस्त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । नमुचेर्विश्वरूपस्य निहन्ता त्वं बलस्य च ॥

tvaṁ bhūtānām adhipatis tvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ । namucer viśvarūpasya nihantā tvaṁ balasya ca ॥

त्वमाजहर्थ देवानामेको वीर श्रियं पराम् । त्वं बिभर्षि भुवं द्यां च सदैव बलसूदन ॥

tvam ājahartha devānām eko vīra śriyaṁ parām । tvaṁ bibharṣi bhuvaṁ dyāṁ ca sadaiva balasūdana ॥

पौरोहित्यं कथं कृत्वा तव देवगणेश्वर । याजयेयमहं मर्त्यं मरुत्तं पाकशासन ॥

paurohityaṁ kathaṁ kr̥tvā tava devagaṇeśvara । yājayeyam ahaṁ martyaṁ maruttaṁ pākaśāsana ॥

समाश्वसिहि देवेश नाहं मर्त्याय कर्हिचित् । ग्रहीष्यामि स्रुवं यज्ञे शृणु चेदं वचो मम ॥

samāśvasihi deveśa nāhaṁ martyāya karhi cit । grahīṣyāmi sruvaṁ yajñe śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

हिरण्यरेतसोऽम्भः स्यात्परिवर्तेत मेदिनी । भासं च न रविः कुर्यान्मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥

hiraṇyaretaso ’mbhaḥ syāt parivarteta medinī । bhāsaṁ ca na raviḥ kuryān matsatyaṁ vicaled yadi ॥

बृहस्पतिवचः श्रुत्वा शक्रो विगतमत्सरः । प्रशस्यैनं विवेशाथ स्वमेव भवनं तदा ॥

br̥haspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ । praśasyainaṁ viveśātha svam eva bhavanaṁ tadā ॥