Adhyāya 6

व्यास उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च भारत ॥

vyāsa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । br̥haspateś ca saṁvādaṁ maruttasya ca bhārata ॥

देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन ह । श्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्तदा ॥

devarājasya samayaṁ kr̥tam āṅgirasena ha । śrutvā marutto nr̥patir manyum āhārayat tadā ॥

संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजः । बृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥

saṁkalpya manasā yajñaṁ karaṁdhamasutātmajaḥ । br̥haspatim upāgamya vāgmī vacanam abravīt ॥

भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधन । कृतोऽभिसंधिर्यज्ञाय भवतो वचनाद्गुरो ॥

bhagavan yan mayā pūrvam abhigamya tapodhana । kr̥to ’bhisaṁdhir yajñāya bhavato vacanād guro ॥

तमहं यष्टुमिच्छामि संभाराः संभृताश्च मे । याज्योऽस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च ॥

tam ahaṁ yaṣṭum icchāmi saṁbhārāḥ saṁbhr̥tāś ca me । yājyo ’smi bhavataḥ sādho tat prāpnuhi vidhatsva ca ॥

बृहस्पतिरुवाच । न कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपते । वृतोऽस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे ॥

br̥haspatir uvāca । na kāmaye yājayituṁ tvām ahaṁ pr̥thivīpate । vr̥to ’smi devarājena pratijñātaṁ ca tasya me ॥

मरुत्त उवाच । पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम् । न चास्म्ययाज्यतां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम् ॥

marutta uvāca । pitryam asmi tava kṣetraṁ bahu manye ca te bhr̥śam । na cāsmy ayājyatāṁ prāpto bhajamānaṁ bhajasva mām ॥

बृहस्पतिरुवाच । अमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम् । मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोऽस्म्यद्य याजनात् ॥

br̥haspatir uvāca । amartyaṁ yājayitvāhaṁ yājayiṣye na mānuṣam । marutta gaccha vā mā vā nivr̥tto ’smy adya yājanāt ॥

न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु त्वं यमिहेच्छसि । उपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति ॥

na tvāṁ yājayitāsmy adya vr̥ṇu tvaṁ yam ihecchasi । upādhyāyaṁ mahābāho yas te yajñaṁ kariṣyati ॥

व्यास उवाच । एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत् । प्रत्यागच्छच्च संविग्नो ददर्श पथि नारदम् ॥

vyāsa uvāca । evam uktas tu nr̥patir marutto vrīḍito ’bhavat । pratyāgacchac ca saṁvigno dadarśa pathi nāradam ॥

देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवः । विधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत् ॥

devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ । vidhivat prāñjalis tasthāv athainaṁ nārado ’bravīt ॥

राजर्षे नातिहृष्टोऽसि कच्चित्क्षेमं तवानघ । क्व गतोऽसि कुतो वेदमप्रीतिस्थानमागतम् ॥

rājarṣe nātihr̥ṣṭo ’si kaccit kṣemaṁ tavānagha । kva gato ’si kuto vedam aprītisthānam āgatam ॥

श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ । व्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप ॥

śrotavyaṁ cen mayā rājan brūhi me pārthivarṣabha । vyapaneṣyāmi te manyuṁ sarvayatnair narādhipa ॥

एवमुक्तो मरुत्तस्तु नारदेन महर्षिणा । विप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वमेव न्यवेदयत् ॥

evam ukto maruttas tu nāradena maharṣiṇā । vipralambham upādhyāyāt sarvam eva nyavedayat ॥

गतोऽस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम् । यज्ञार्थमृत्विजं द्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत ॥

gato ’smy aṅgirasaḥ putraṁ devācāryaṁ br̥haspatim । yajñārtham r̥tvijaṁ draṣṭuṁ sa ca māṁ nābhyanandata ॥

प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये । परित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद ॥

pratyākhyātaś ca tenāhaṁ jīvituṁ nādya kāmaye । parityaktaś ca guruṇā dūṣitaś cāsmi nārada ॥

एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच ह । आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव ॥

evam uktas tu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha । āvikṣitaṁ mahārāja vācā saṁjīvayann iva ॥

राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकः । चङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः ॥

rājann aṅgirasaḥ putraḥ saṁvarto nāma dhārmikaḥ । caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayan prajāḥ ॥

तं गच्छ यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिः । प्रसन्नस्त्वां महाराज संवर्तो याजयिष्यति ॥

taṁ gaccha yadi yājyaṁ tvāṁ na vāñchati br̥haspatiḥ । prasannas tvāṁ mahārāja saṁvarto yājayiṣyati ॥

मरुत्त उवाच । संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारद । पश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतां वर ॥

marutta uvāca । saṁjīvito ’haṁ bhavatā vākyenānena nārada । paśyeyaṁ kva nu saṁvartaṁ śaṁsa me vadatāṁ vara ॥

कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत् । प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

kathaṁ ca tasmai varteyaṁ kathaṁ māṁ na parityajet । pratyākhyātaś ca tenāpi nāhaṁ jīvitum utsahe ॥

नारद उवाच । उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम् । वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते ॥

nārada uvāca । unmattaveṣaṁ bibhrat sa caṅkramīti yathāsukham । vārāṇasīṁ tu nagarīm abhīkṣṇam upasevate ॥

तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित् । तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत स संवर्तो महीपते ॥

tasyā dvāraṁ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṁ kva cit । taṁ dr̥ṣṭvā yo nivarteta sa saṁvarto mahīpate ॥

तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान् । तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः ॥

taṁ pr̥ṣṭhato ’nugacchethā yatra gacchet sa vīryavān । tam ekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṁ vrajeḥ ॥

पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म ह । ब्रूयास्त्वं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन् ॥

pr̥cchet tvāṁ yadi kenāhaṁ tavākhyāta iti sma ha । brūyās tvaṁ nāradeneti saṁtapta iva śatruhan ॥

स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सया । शंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया ॥

sa cet tvām anuyuñjīta mamābhigamanepsayā । śaṁsethā vahnim ārūḍhaṁ mām api tvam aśaṅkayā ॥

व्यास उवाच । स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम् । अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम् ॥

vyāsa uvāca । sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam । abhyanujñāya rājarṣir yayau vārāṇasīṁ purīm ॥

तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाः । कुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन् ॥

tatra gatvā yathoktaṁ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ । kuṇapaṁ sthāpayām āsa nāradasya vacaḥ smaran ॥

यौगपद्येन विप्रश्च स पुरीद्वारमाविशत् । ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स न्यवर्तत ॥

yaugapadyena vipraś ca sa purīdvāram āviśat । tataḥ sa kuṇapaṁ dr̥ṣṭvā sahasā sa nyavartata ॥

स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् । आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम् ॥

sa taṁ nivr̥ttam ālakṣya prāñjaliḥ pr̥ṣṭhato ’nvagāt । āvikṣito mahīpālaḥ saṁvartam upaśikṣitum ॥

स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन च । श्लेष्मणा चापि राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत् ॥

sa enaṁ vijane dr̥ṣṭvā pāṁsubhiḥ kardamena ca । śleṣmaṇā cāpi rājānaṁ ṣṭhīvanaiś ca samākirat ॥

स तथा बाध्यमानोऽपि संवर्तेन महीपतिः । अन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः संप्रसादयन् ॥

sa tathā bādhyamāno ’pi saṁvartena mahīpatiḥ । anvagād eva tam r̥ṣiṁ prāñjaliḥ saṁprasādayan ॥

ततो निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत् । शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम् ॥

tato nivr̥tya saṁvartaḥ pariśrānta upāviśat । śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṁ bahuśākhinam ॥