Adhyāya 46

ब्रह्मोवाच । एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि । अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान् ॥

brahmovāca । evam etena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi । adhītavān yathāśakti tathaiva brahmacaryavān ॥

स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः । गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः ॥

svadharmanirato vidvān sarvendriyayato muniḥ । guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ ॥

गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् । हविष्यभैक्ष्यभुक्चापि स्थानासनविहारवान् ॥

guruṇā samanujñāto bhuñjītānnam akutsayan । haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān ॥

द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः । धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा ॥

dvikālam agniṁ juhvānaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ । dhārayīta sadā daṇḍaṁ bailvaṁ pālāśam eva vā ॥

क्षौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनमथापि वा । सर्वं काषायरक्तं स्याद्वासो वापि द्विजस्य ह ॥

kṣaumaṁ kārpāsikaṁ vāpi mr̥gājinam athāpi vā । sarvaṁ kāṣāyaraktaṁ syād vāso vāpi dvijasya ha ॥

मेखला च भवेन्मौञ्जी जटी नित्योदकस्तथा । यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः ॥

mekhalā ca bhaven mauñjī jaṭī nityodakas tathā । yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ ॥

पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम् । भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते ॥

pūtābhiś ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam । bhāvena niyataḥ kurvan brahmacārī praśasyate ॥

एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः । न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः ॥

evaṁ yukto jayet svargam ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ । na saṁsarati jātīṣu paramaṁ sthānam āśritaḥ ॥

संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान् । ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः प्रव्रजितो वसेत् ॥

saṁskr̥taḥ sarvasaṁskārais tathaiva brahmacaryavān । grāmān niṣkramya cāraṇyaṁ muniḥ pravrajito vaset ॥

चर्मवल्कलसंवीतः स्वयं प्रातरुपस्पृशेत् । अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः ॥

carmavalkalasaṁvītaḥ svayaṁ prātar upaspr̥śet । araṇyagocaro nityaṁ na grāmaṁ praviśet punaḥ ॥

अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम् । फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन् ॥

arcayann atithīn kāle dadyāc cāpi pratiśrayam । phalapatrāvarair mūlaiḥ śyāmākena ca vartayan ॥

प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमा तृणात् । प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः ॥

pravr̥ttam udakaṁ vāyuṁ sarvaṁ vāneyam ā tr̥ṇāt । prāśnīyād ānupūrvyeṇa yathādīkṣam atandritaḥ ॥

आमूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम् । यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः ॥

āmūlaphalabhikṣābhir arced atithim āgatam । yadbhakṣaḥ syāt tato dadyād bhikṣāṁ nityam atandritaḥ ॥

देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः । अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः ॥

devatātithipūrvaṁ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ । askanditamanāś caiva laghvāśī devatāśrayaḥ ॥

दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशश्मश्रु च धारयन् । जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः ॥

dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan । juhvan svādhyāyaśīlaś ca satyadharmaparāyaṇaḥ ॥

त्यक्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः । एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः ॥

tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ । evaṁ yukto jayet svargaṁ vānaprastho jitendriyaḥ ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनः । य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत् ॥

gr̥hastho brahmacārī ca vānaprastho ’tha vā punaḥ । ya icchen mokṣam āsthātum uttamāṁ vr̥ttim āśrayet ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत् । सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ॥

abhayaṁ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret । sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ ॥

अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया । जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः ॥

ayācitam asaṁkl̥ptam upapannaṁ yadr̥cchayā । joṣayeta sadā bhojyaṁ grāsam āgatam aspr̥haḥ ॥

यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् । धर्मलब्धं तथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत् ॥

yātrāmātraṁ ca bhuñjīta kevalaṁ prāṇayātrikam । dharmalabdhaṁ tathāśnīyān na kāmam anuvartayet ॥

ग्रासादाच्छादनाच्चान्यन्न गृह्णीयात्कथंचन । यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नान्यथा ॥

grāsād ācchādanāc cānyan na gr̥hṇīyāt kathaṁ cana । yāvad āhārayet tāvat pratigr̥hṇīta nānyathā ॥

परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन । दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः ॥

parebhyo na pratigrāhyaṁ na ca deyaṁ kadā cana । dainyabhāvāc ca bhūtānāṁ saṁvibhajya sadā budhaḥ ॥

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् । न किंचिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः ॥

nādadīta parasvāni na gr̥hṇīyād ayācitam । na kiṁ cid viṣayaṁ bhuktvā spr̥hayet tasya vai punaḥ ॥

मृदमापस्तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च । असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान् ॥

mr̥dam āpas tathāśmānaṁ patrapuṣpaphalāni ca । asaṁvr̥tāni gr̥hṇīyāt pravr̥ttānīha kāryavān ॥

न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत् । न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः । श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत् ॥

na śilpajīvikāṁ jīved dvirannaṁ nota kāmayet । na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskr̥taḥ । śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet ॥

मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम् । कृत्वा वह्निं चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने ॥

mudhāvr̥ttir asaktaś ca sarvabhūtair asaṁvidam । kr̥tvā vahniṁ cared bhaikṣyaṁ vidhūme bhuktavajjane ॥

वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित् । लाभे न च प्रहृष्येत नालाभे विमना भवेत् ॥

vr̥tte śarāvasaṁpāte bhaikṣyaṁ lipseta mokṣavit । lābhe na ca prahr̥ṣyeta nālābhe vimanā bhavet ॥

मात्राशी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः । लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः । अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः ॥

mātrāśī kālam ākāṅkṣaṁś cared bhaikṣyaṁ samāhitaḥ । lābhaṁ sādhāraṇaṁ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ । abhipūjitalābhād dhi vijugupseta bhikṣukaḥ ॥

शुक्तान्यम्लानि तिक्तानि कषायकटुकानि च । नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा । यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ॥

śuktāny amlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca । nāsvādayīta bhuñjāno rasāṁś ca madhurāṁs tathā । yātrāmātraṁ ca bhuñjīta kevalaṁ prāṇayātrikam ॥

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित् । न चान्यमनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथंचन ॥

asaṁrodhena bhūtānāṁ vr̥ttiṁ lipseta mokṣavit । na cānyam anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṁ cana ॥

न संनिकाशयेद्धर्मं विविक्ते विरजाश्चरेत् । शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा । प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम् ॥

na saṁnikāśayed dharmaṁ vivikte virajāś caret । śūnyāgāram araṇyaṁ vā vr̥kṣamūlaṁ nadīṁ tathā । pratiśrayārthaṁ seveta pārvatīṁ vā punar guhām ॥

ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत् । अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम् ॥

grāmaikarātriko grīṣme varṣāsv ekatra vā vaset । adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavac ca caren mahīm ॥

दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत् । संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत् ॥

dayārthaṁ caiva bhūtānāṁ samīkṣya pr̥thivīṁ caret । saṁcayāṁś ca na kurvīta snehavāsaṁ ca varjayet ॥

पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मोक्षवित् । उपस्पृशेदुद्धृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा ॥

pūtena cāmbhasā nityaṁ kāryaṁ kurvīta mokṣavit । upaspr̥śed uddhr̥tābhir adbhiś ca puruṣaḥ sadā ॥

अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च । अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ॥

ahiṁsā brahmacaryaṁ ca satyam ārjavam eva ca । akrodhaś cānasūyā ca damo nityam apaiśunam ॥

अष्टास्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः । अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत् ॥

aṣṭāsv eteṣu yuktaḥ syād vrateṣu niyatendriyaḥ । apāpam aśaṭhaṁ vr̥ttam ajihmaṁ nityam ācaret ॥

आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च । लोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत् ॥

āśīryuktāni karmāṇi hiṁsāyuktāni yāni ca । lokasaṁgrahadharmaṁ ca naiva kuryān na kārayet ॥

सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥

sarvabhāvān atikramya laghumātraḥ parivrajet । samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ॥

परं नोद्वेजयेत्कंचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत् । विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते ॥

paraṁ nodvejayet kaṁ cin na ca kasya cid udvijet । viśvāsyaḥ sarvabhūtānām agryo mokṣavid ucyate ॥

अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत् । वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः ॥

anāgataṁ ca na dhyāyen nātītam anucintayet । vartamānam upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ ॥

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित् । न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद्दुष्टं समाचरेत् ॥

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayet kva cit । na pratyakṣaṁ parokṣaṁ vā kiṁ cid duṣṭaṁ samācaret ॥

इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीक्षेत निरिन्द्रियः ॥

indriyāṇy upasaṁhr̥tya kūrmo ’ṅgānīva sarvaśaḥ । kṣīṇendriyamanobuddhir nirīkṣeta nirindriyaḥ ॥

निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च । निर्ममो निरहंकारो निर्योगक्षेम एव च ॥

nirdvaṁdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca । nirmamo nirahaṁkāro niryogakṣema eva ca ॥

निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गो निराश्रयः । सर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः ॥

nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ । sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṁśayaḥ ॥

अपाणिपादपृष्ठं तमशिरस्कमनूदरम् । प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम् ॥

apāṇipādapr̥ṣṭhaṁ tam aśiraskam anūdaram । prahīṇaguṇakarmāṇaṁ kevalaṁ vimalaṁ sthiram ॥

अगन्धरसमस्पर्शमरूपाशब्दमेव च । अत्वगस्थ्यथ वामज्जममांसमपि चैव ह ॥

agandharasam asparśam arūpāśabdam eva ca । atvagasthy atha vāmajjam amāṁsam api caiva ha ॥

निश्चिन्तमव्ययं नित्यं हृदिस्थमपि नित्यदा । सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः ॥

niścintam avyayaṁ nityaṁ hr̥distham api nityadā । sarvabhūtastham ātmānaṁ ye paśyanti na te mr̥tāḥ ॥

न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः । वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न पराक्रमः । यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता ॥

na tatra kramate buddhir nendriyāṇi na devatāḥ । vedā yajñāś ca lokāś ca na tapo na parākramaḥ । yatra jñānavatāṁ prāptir aliṅgagrahaṇā smr̥tā ॥

तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो धर्मव्रतमनुव्रतः । गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत् ॥

tasmād aliṅgo dharmajño dharmavratam anuvrataḥ । gūḍhadharmāśrito vidvān ajñātacaritaṁ caret ॥

अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन् । यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि ॥

amūḍho mūḍharūpeṇa cared dharmam adūṣayan । yathainam avamanyeran pare satatam eva hi ॥

तथावृत्तश्चरेद्धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन् । यो ह्येवं वृत्तसंपन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥

tathāvr̥ttaś cared dharmaṁ satāṁ vartmāvidūṣayan । yo hy evaṁ vr̥ttasaṁpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च । मनोबुद्धिरथात्मानमव्यक्तं पुरुषं तथा ॥

indriyāṇīndriyārthāṁś ca mahābhūtāni pañca ca । manobuddhir athātmānam avyaktaṁ puruṣaṁ tathā ॥

सर्वमेतत्प्रसंख्याय सम्यक्संत्यज्य निर्मलः । ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः ॥

sarvam etat prasaṁkhyāya samyak saṁtyajya nirmalaḥ । tataḥ svargam avāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ ॥

एतदेवान्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित् । ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः ॥

etad evāntavelāyāṁ parisaṁkhyāya tattvavit । dhyāyed ekāntam āsthāya mucyate ’tha nirāśrayaḥ ॥

निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा । क्षीणकोशो निरातङ्कः प्राप्नोति परमं पदम् ॥

nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyur ākāśago yathā । kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṁ padam ॥