Adhyāya 42

ब्रह्मोवाच । अहंकारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥

brahmovāca । ahaṁkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai । pr̥thivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ॥

तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु । शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥

teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu । śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca ॥

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते । सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम् ॥

mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite । sarvaprāṇabhr̥tāṁ dhīrā mahad utpadyate bhayam ॥

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥

yady asmāj jāyate bhūtaṁ tatra tat pravilīyate । līyante pratilomāni jāyante cottarottaram ॥

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे । स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥

tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame । smr̥timantas tadā dhīrā na līyante kadā cana ॥

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । क्रियाकारणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः ॥

śabdaḥ sparśas tathā rūpaṁ raso gandhaś ca pañcamaḥ । kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṁjñitāḥ ॥

लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः । मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥

lobhaprajanasaṁyuktā nirviśeṣā hy akiṁcanāḥ । māṁsaśoṇitasaṁghātā anyonyasyopajīvinaḥ ॥

बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयः । प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥

bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kr̥paṇavr̥ttayaḥ । prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca ॥

अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवः । वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत् ॥

antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ । vāṅmanobuddhir ity ebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṁ jagat ॥

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संयता । विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥

tvagghrāṇaśrotracakṣūṁṣi rasanaṁ vāk ca saṁyatā । viśuddhaṁ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī ॥

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा । स तद्ब्रह्म शुभं याति यस्माद्भूयो न विद्यते ॥

aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā । sa tad brahma śubhaṁ yāti yasmād bhūyo na vidyate ॥

एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः । अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः ॥

ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ । ahaṁkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṁ dvijāḥ ॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पादौ पायुरुपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् ॥

śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī । pādau pāyur upasthaṁ ca hastau vāg daśamī bhavet ॥

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् । एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥

indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṁ bhavet । etaṁ grāmaṁ jayet pūrvaṁ tato brahma prakāśate ॥

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca । śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ ॥

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु । उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥

aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu । ubhayatra mano jñeyaṁ buddhir dvādaśamī bhavet ॥

इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात् । मन्यन्ते कृतमित्येव विदित्वैतानि पण्डिताः ॥

ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt । manyante kr̥tam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ ॥

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते । स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥

trīṇi sthānāni bhūtānāṁ caturthaṁ nopapadyate । sthalam āpas tathākāśaṁ janma cāpi caturvidham ॥

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च । चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥

aṇḍajodbhijjasaṁsvedajarāyujam athāpi ca । caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate ॥

अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च । अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥

acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca । aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṁś caiva sarīsr̥pān ॥

संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः । जन्म द्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते ॥

saṁsvedāḥ kr̥mayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ । janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate ॥

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् । उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः ॥

bhittvā tu pr̥thivīṁ yāni jāyante kālaparyayāt । udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ ॥

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च । जरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः ॥

dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca । jarāyujāni bhūtāni vitta tāny api sattamāḥ ॥

द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना । तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः ॥

dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā । tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṁ nayaḥ ॥

द्विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च यन्मखे । जातस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम् ॥

dvividhaṁ karma vijñeyam ijyā dānaṁ ca yan makhe । jātasyādhyayanaṁ puṇyam iti vr̥ddhānuśāsanam ॥

एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः । विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥

etad yo veda vidhivat sa muktaḥ syād dvijarṣabhāḥ । vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata ॥

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥

ākāśaṁ prathamaṁ bhūtaṁ śrotram adhyātmam ucyate । adhibhūtaṁ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam ॥

द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम् । स्प्रष्टव्यमधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥

dvitīyaṁ māruto bhūtaṁ tvag adhyātmaṁ ca viśrutam । spraṣṭavyam adhibhūtaṁ ca vidyut tatrādhidaivatam ॥

तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥

tr̥tīyaṁ jyotir ity āhuś cakṣur adhyātmam ucyate । adhibhūtaṁ tato rūpaṁ sūryas tatrādhidaivatam ॥

चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते । अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥

caturtham āpo vijñeyaṁ jihvā cādhyātmam iṣyate । adhibhūtaṁ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam ॥

पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममिष्यते । अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम् ॥

pr̥thivī pañcamaṁ bhūtaṁ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate । adhibhūtaṁ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam ॥

एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम् ॥

eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smr̥taḥ । ataḥ paraṁ pravakṣyāmi sarvaṁ trividham indriyam ॥

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः । अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥

pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ । adhibhūtaṁ tu gantavyaṁ viṣṇus tatrādhidaivatam ॥

अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते । अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥

avāggatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate । adhibhūtaṁ visargaś ca mitras tatrādhidaivatam ॥

प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥

prajanaḥ sarvabhūtānām upastho ’dhyātmam ucyate । adhibhūtaṁ tathā śukraṁ daivataṁ ca prajāpatiḥ ॥

हस्तावध्यात्ममित्याहुरध्यात्मविदुषो जनाः । अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥

hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ । adhibhūtaṁ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam ॥

वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते । वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥

vaiśvadevī manaḥpūrvā vāg adhyātmam ihocyate । vaktavyam adhibhūtaṁ ca vahnis tatrādhidaivatam ॥

अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतानुचारकम् । अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥

adhyātmaṁ mana ity āhuḥ pañcabhūtānucārakam । adhibhūtaṁ ca mantavyaṁ candramāś cādhidaivatam ॥

अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी । अधिभूतं तु विज्ञेयं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् ॥

adhyātmaṁ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī । adhibhūtaṁ tu vijñeyaṁ brahmā tatrādhidaivatam ॥

यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया । ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं बुद्धिमतामिह ॥

yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā । jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṁ buddhimatām iha ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च । सर्वाण्येतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत् ॥

indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca । sarvāṇy etāni saṁdhāya manasā saṁpradhārayet ॥

क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते । ज्ञानसंपन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम् ॥

kṣīṇe manasi sarvasmin na janmasukham iṣyate । jñānasaṁpannasattvānāṁ tat sukhaṁ viduṣāṁ matam ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् । निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṁ śivām । nivr̥ttiṁ sarvabhūteṣu mr̥dunā dāruṇena vā ॥

गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम् । एतद्ब्राह्मणतो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥

guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram । etad brāhmaṇato vr̥ttam āhur ekapadaṁ sukham ॥

विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः । विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥

vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṁhr̥tya sarvaśaḥ । virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā ॥

कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः । सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥

kāmān ātmani saṁyamya kṣīṇatr̥ṣṇaḥ samāhitaḥ । sarvabhūtasuhr̥n maitro brahmabhūyaṁ sa gacchati ॥

इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् । मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते ॥

indriyāṇāṁ nirodhena sarveṣāṁ viṣayaiṣiṇām । muner janapadatyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate ॥

यथाग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते । तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशते ॥

yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate । tathendriyanirodhena mahān ātmā prakāśate ॥

यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदि । स्वयंयोनिस्तदा सूक्ष्मात्सूक्ष्ममाप्नोत्यनुत्तमम् ॥

yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hr̥di । svayaṁyonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam ॥

अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च । मही पङ्कधरं घोरमाकाशं श्रवणं तथा ॥

agnī rūpaṁ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca । mahī paṅkadharaṁ ghoram ākāśaṁ śravaṇaṁ tathā ॥

रागशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम् । पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥

rāgaśokasamāviṣṭaṁ pañcasrotaḥsamāvr̥tam । pañcabhūtasamāyuktaṁ navadvāraṁ dvidaivatam ॥

रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम् । संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा ॥

rajasvalam athādr̥śyaṁ triguṇaṁ ca tridhātukam । saṁsargābhirataṁ mūḍhaṁ śarīram iti dhāraṇā ॥

दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्त्वं प्रति समाश्रितम् । एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते ॥

duścaraṁ jīvaloke ’smin sattvaṁ prati samāśritam । etad eva hi loke ’smin kālacakraṁ pravartate ॥

एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंज्ञितम् । विसृजेत्संक्षिपेच्चैव बोधयेत्सामरं जगत् ॥

etan mahārṇavaṁ ghoram agādhaṁ mohasaṁjñitam । visr̥jet saṁkṣipec caiva bodhayet sāmaraṁ jagat ॥

कामक्रोधौ भयं मोहमभिद्रोहमथानृतम् । इन्द्रियाणां निरोधेन स तांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥

kāmakrodhau bhayaṁ moham abhidroham athānr̥tam । indriyāṇāṁ nirodhena sa tāṁs tyajati dustyajān ॥

यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्च धातवः । व्योम्नि तस्य परं स्थानमनन्तमथ लक्ष्यते ॥

yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ । vyomni tasya paraṁ sthānam anantam atha lakṣyate ॥

कामकूलामपारान्तां मनःस्रोतोभयावहाम् । नदीं दुर्गह्रदां तीर्णः कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥

kāmakūlām apārāntāṁ manaḥsrotobhayāvahām । nadīṁ durgahradāṁ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet ॥

स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति यत्परम् । मनो मनसि संधाय पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param । mano manasi saṁdhāya paśyaty ātmānam ātmani ॥

सर्ववित्सर्वभूतेषु वीक्षत्यात्मानमात्मनि । एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥

sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani । ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ ॥

ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा । स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ॥

dhruvaṁ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṁ yathā । sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo ’gniḥ prajāpatiḥ ॥

स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः । हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते ॥

sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ । hr̥dayaṁ sarvabhūtānāṁ mahān ātmā prakāśate ॥

तं विप्रसंघाश्च सुरासुराश्च; यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि । रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे; महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥

taṁ viprasaṁghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṁsi । rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti ॥