Adhyāya 4

युधिष्ठिर उवाच । शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम् । द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam । dvaipāyana maruttasya kathāṁ prabrūhi me ’nagha ॥

व्यास उवाच । आसीत्कृतयुगे पूर्वं मनुर्दण्डधरः प्रभुः । तस्य पुत्रो महेष्वासः प्रजातिरिति विश्रुतः ॥

vyāsa uvāca । āsīt kr̥tayuge pūrvaṁ manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ । tasya putro maheṣvāsaḥ prajātir iti viśrutaḥ ॥

प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुप इत्यभिविश्रुतः । क्षुपस्य पुत्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः ॥

prajāter abhavat putraḥ kṣupa ity abhiviśrutaḥ । kṣupasya putras tv ikṣvākur mahīpālo ’bhavat prabhuḥ ॥

तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम् । तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः ॥

tasya putraśataṁ rājann āsīt paramadhārmikam । tāṁs tu sarvān mahīpālān ikṣvākur akarot prabhuḥ ॥

तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम् । विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत ॥

teṣāṁ jyeṣṭhas tu viṁśo ’bhūt pratimānaṁ dhanuṣmatām । viṁśasya putraḥ kalyāṇo viviṁśo nāma bhārata ॥

विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च । सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥

viviṁśasya sutā rājan babhūvur daśa pañca ca । sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ ॥

दानधर्मरताः सन्तः सततं प्रियवादिनः । तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत् ॥

dānadharmaratāḥ santaḥ satataṁ priyavādinaḥ । teṣāṁ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tān sarvān apīḍayat ॥

खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम् । नाशक्नोद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः ॥

khanīnetras tu vikrānto jitvā rājyam akaṇṭakam । nāśaknod rakṣituṁ rājyaṁ nānvarajyanta taṁ prajāḥ ॥

तमपास्य च तद्राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम् । अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत्तदा ॥

tam apāsya ca tad rāṣṭraṁ tasya putraṁ suvarcasam । abhyaṣiñcata rājendra muditaṁ cābhavat tadā ॥

स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं तथा । नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया ॥

sa pitur vikriyāṁ dr̥ṣṭvā rājyān nirasanaṁ tathā । niyato vartayām āsa prajāhitacikīrṣayā ॥

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः । प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम् ॥

brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ । prajās taṁ cānvarajyanta dharmanityaṁ manasvinam ॥

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम् । तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन् ॥

tasya dharmapravr̥ttasya vyaśīryat kośavāhanam । taṁ kṣīṇakośaṁ sāmantāḥ samantāt paryapīḍayan ॥

स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशस्त्ववाहनः । आर्तिमार्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च ॥

sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośas tv avāhanaḥ । ārtim ārchat parāṁ rājā saha bhr̥tyaiḥ pureṇa ca ॥

न चैनं परिहर्तुं तेऽशक्नुवन्परिसंक्षये । सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर ॥

na cainaṁ parihartuṁ te ’śaknuvan parisaṁkṣaye । samyagvr̥tto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira ॥

यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः । ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम् ॥

yadā tu paramām ārtiṁ gato ’sau sapuro nr̥paḥ । tataḥ pradadhmau sa karaṁ prādurāsīt tato balam ॥

ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान् । एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः ॥

tatas tān ajayat sarvān prātisīmān narādhipān । etasmāt kāraṇād rājan viśrutaḥ sa karaṁdhamaḥ ॥

तस्य कारंधमः पुत्रस्त्रेतायुगमुखेऽभवत् । इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः ॥

tasya kāraṁdhamaḥ putras tretāyugamukhe ’bhavat । indrād anavaraḥ śrīmān devair api sudurjayaḥ ॥

तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा । स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च ॥

tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā । sa hi samrāḍ abhūt teṣāṁ vr̥ttena ca balena ca ॥

अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत् । यज्ञशीलः कर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः ॥

avikṣin nāma dharmātmā śauryeṇendrasamo ’bhavat । yajñaśīlaḥ karmaratir dhr̥timān saṁyatendriyaḥ ॥

तेजसादित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः ॥

tejasādityasadr̥śaḥ kṣamayā pr̥thivīsamaḥ । br̥haspatisamo buddhyā himavān iva susthiraḥ ॥

कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च । मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः ॥

karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca । manāṁsy ārādhayām āsa prajānāṁ sa mahīpatiḥ ॥

य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः । याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः ॥

ya īje hayamedhānāṁ śatena vidhivat prabhuḥ । yājayām āsa yaṁ vidvān svayam evāṅgirāḥ prabhuḥ ॥

तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया । मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः ॥

tasya putro ’ticakrāma pitaraṁ guṇavattayā । marutto nāma dharmajñaś cakravartī mahāyaśāḥ ॥

नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः । स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत । कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः ॥

nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣād viṣṇur ivāparaḥ । sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayāny uta । kārayām āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ ॥

मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे । काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः ॥

meruṁ parvatam āsādya himavatpārśva uttare । kāñcanaḥ sumahān pādas tatra karma cakāra saḥ ॥

ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासनानि च । चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां संख्या न विद्यते ॥

tataḥ kuṇḍāni pātrīś ca piṭharāṇy āsanāni ca । cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṁ saṁkhyā na vidyate ॥

तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटो बभूव ह । ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत्पृथिवीपतिः । मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः ॥

tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha । īje tatra sa dharmātmā vidhivat pr̥thivīpatiḥ । maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālair narādhipaḥ ॥